सिचाङको ऐतिहासिक रूपान्तरण, आख्यानको प्रतिस्पर्धा र नेपालको बौद्धिक स्वाधीनताको परीक्षा

# संकेत किराँती

झाङ सियाओकाङद्वारा लिखित ‘Legends on the Roof of the World: Tibet 1949–1960’ हिमाली भूभागको आधुनिक इतिहास बुझ्न एउटा महत्त्वपूर्ण वैकल्पिक झ्याल हो। जनमुक्ति सेनाका वरिष्ठ कमान्डर झाङ गुओहुआकी छोरीले लेखेको यो कृति केवल पारिवारिक स्मृति वा सैनिक इतिहासको प्रस्तुति होइन। यसले सिचाङको सामाजिक रूपान्तरण, चीनको राज्य निर्माण प्रक्रिया र सन् १९४९ देखि १९६० सम्मको ऐतिहासिक संक्रमणलाई चिनियाँ अनुभव तथा दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अवसर दिन्छ।

कुनै पनि इतिहास घटनाहरूको यान्त्रिक विवरण मात्र हुँदैन। इतिहास कसले लेख्छ, कुन घटनालाई प्राथमिकता दिन्छ, कसको अनुभवलाई केन्द्रमा राख्छ र कुन शब्दद्वारा त्यसको अर्थ निर्धारण गर्छ भन्ने प्रश्नले ऐतिहासिक चेतना निर्माण गर्छ। यस अर्थमा इतिहास तथ्यहरूको सङ्ग्रह मात्र नभई अर्थ र दृष्टिकोणको प्रतिस्पर्धात्मक क्षेत्र पनि हो।

सिचाङ सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमर्शमा लामो समयदेखि पश्चिमा सञ्चारमाध्यम, अनुसन्धान संस्था र राजनीतिक केन्द्रहरूको प्रभाव बलियो रहँदै आएको छ। ती प्रवचनमा सिचाङलाई प्रायः रहस्यमय, स्थिर र बाह्य शक्तिबाट पीडित भूभागका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। चीनलाई त्यसको राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनमा प्रवेश गरेको बाह्य शक्तिका रूपमा चित्रण गर्ने प्रवृत्ति पनि व्यापक छ।

झाङ सियाओकाङको पुस्तकले यही स्थापित आख्यानभन्दा फरक ऐतिहासिक दृष्टि प्रस्तुत गर्छ। यसले सन् १९४९–१९६० को अवधिलाई पुरानो सामन्ती तथा कृषिदासमा आधारित सामाजिक संरचनाको अन्त्य, राष्ट्रिय एकीकरण, आधुनिक प्रशासनको स्थापना र आम नागरिकलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक तथा सार्वजनिक सेवासँग जोड्ने संघर्षपूर्ण चरणका रूपमा व्याख्या गर्छ।

यस पुस्तकलाई पढ्दा एउटा आधारभूत प्रश्न उठ्छ—इतिहासको वास्तविकता कसको कथामा सुरक्षित हुन्छ? लामो समयसम्म प्रभावशाली बनेको एउटा पक्षको वर्णनलाई मात्र सम्पूर्ण सत्य मान्न मिल्छ कि फरक अनुभव र अभिलेखलाई पनि समान गम्भीरताका साथ अध्ययन गर्नुपर्छ?

यही स्थानमा सुकरात पद्धतिको महत्त्व देखिन्छ। ज्ञानको यात्रा प्रश्नबाट शुरु हुन्छ, तर प्रश्न सोध्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्रश्नको आधार, उत्तरको श्रोत र त्यसलाई व्याख्या गर्ने दृष्टिकोण समेत परीक्षण गर्नुपर्छ। एउटै राजनीतिक वा सांस्कृतिक केन्द्रबाट प्राप्त उत्तरलाई निर्विवाद मान्नु आलोचनात्मक चेतना होइन। ज्ञान तब व्यापक हुन्छ, जब भिन्न पक्षका अनुभव, अभिलेख र तर्कलाई तुलना गरेर निष्कर्ष निकालिन्छ।

झाङको पुस्तकले सिचाङसम्बन्धी चिनियाँ अनुभवलाई विश्वसमक्ष ल्याउँछ। यसले जनमुक्ति सेनाका अधिकारी, स्थानीय प्रशासन, सामाजिक सुधारका सहभागी र तत्कालीन ऐतिहासिक प्रक्रियासँग जोडिएका पात्रहरूको दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। त्यसैले यो कृतिलाई अन्तिम ऐतिहासिक फैसला नभई लामो समयसम्म अन्तर्राष्ट्रिय बहसमा पर्याप्त स्थान नपाएको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्षको अभिलेखका रूपमा ग्रहण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

पुस्तकको अंग्रेजी शीर्षकमा रहेको ‘liberation’ शब्दलाई पनि सावधानीपूर्वक बुझ्न आवश्यक छ। यसलाई नेपालीमा ‘स्वतन्त्रता’ भनेर अनुवाद गर्दा पृथक राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको अर्थ लाग्न सक्छ। तर चिनियाँ ऐतिहासिक भाष्यमा यसको आशय ‘मुक्ति’ हो—राष्ट्रिय सार्वभौमिकताको पुनःस्थापना, पुरानो सामाजिक संरचनाबाट आम जनताको मुक्ति र आधुनिक राज्य व्यवस्थासँगको एकीकरण। शब्दको सही अर्थ नबुझी गरिने राजनीतिक व्याख्याले इतिहासको मूल सन्दर्भ नै बदल्न सक्छ।

यस बहसको केन्द्रमा स्वतन्त्रता र मुक्तिको दार्शनिक अर्थ पनि छ। स्वतन्त्रता कसका लागि र कुन अवस्थाबाट भन्ने प्रश्नको उत्तर नखोजी यसको अर्थ पूर्ण हुँदैन।

पुरानो सिचाङमा प्रभावशाली अभिजात तथा धार्मिक–सामन्ती संस्थाका लागि स्वतन्त्रता आफ्नो ऐतिहासिक अधिकार, सम्पत्ति र सामाजिक प्रभुत्व कायम राख्ने विषय हुन सक्थ्यो। तर आम कृषक, श्रमिक र निर्धन जनताका लागि स्वतन्त्रताको अर्थ भोक, निरक्षरता, उपचारको अभाव र वंशानुगत सामाजिक बन्धनबाट मुक्ति पनि थियो।

चिनियाँ आधिकारिक ऐतिहासिक व्याख्याले यही दोस्रो पक्षलाई केन्द्रमा राख्छ। यसअनुसार सिचाङको शान्तिपूर्ण मुक्ति र त्यसपछिको लोकतान्त्रिक सुधारले शिक्षा, सार्वजनिक स्वास्थ्य, भूमि व्यवस्था, यातायात तथा आधुनिक प्रशासनको आधार निर्माण गर्‍यो। त्यसैले यो रूपान्तरणलाई केवल सैन्य वा राजनीतिक दृष्टिले हेर्दा सामाजिक परिवर्तनको व्यापक आयाम ओझेलमा पर्न सक्छ।

यसको अर्थ ऐतिहासिक प्रक्रियाका सबै कठिनाइ, तनाव वा विरोधाभाष अस्वीकार गर्नु होइन। कुनै पनि विशाल सामाजिक रूपान्तरण सरल, निर्विवाद र पूर्णरूपमा पीडारहित हुँदैन। तर त्यसको मूल्याङ्कन गर्दा तत्कालीन सामाजिक संरचना, जनजीवन, उत्पादन प्रणाली, साक्षरता, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र राजनीतिक सन्दर्भसमेत समेटिनुपर्छ।

नेपालका लागि यो विमर्श अझ महत्त्वपूर्ण छ। सिचाङ कुनै टाढाको भूगोल होइन। यो नेपालको उत्तरतर्फ जोडिएको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र रणनीतिक छिमेक हो। नेपाल–सिचाङ सम्बन्ध आधुनिक राज्य सीमाभन्दा धेरै पुरानो हिमाली सभ्यतागत पारिवारिक सम्बन्धमा आधारित छ। व्यापार, तीर्थयात्रा, बौद्ध परम्परा, कला, भाषा र हिमाली जनजीवनले दुवै भूभागलाई शताब्दीयौँदेखि जोड्दै आएका छन्।

तर नेपालमा सिचाङसम्बन्धी ज्ञान निर्माणको ठूलो हिस्सा प्रत्यक्ष नेपाली अध्ययनबाट नभई तेस्रो देशका संस्था, सञ्चारमाध्यम र राजनीतिक भाष्यबाट प्रभावित हुँदै आएको छ। छिमेकको वास्तविकता आफ्नै भूगोल, अनुभव र राष्ट्रिय हितका आधारमा अध्ययन नगरी टाढाको शक्तिले निर्माण गरेको दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्नु बौद्धिक निर्भरताको संकेत हो।

स्वतन्त्र विदेश नीति राजनीतिक घोषणाबाट मात्र स्थापित हुँदैन। त्यसका लागि स्वतन्त्र अध्ययन, आफ्नै अनुसन्धान संस्था, भाषागत क्षमता, प्रत्यक्ष स्थलगत अवलोकन र राष्ट्रिय दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ। छिमेकीको इतिहासबारे अरूले लेखेको डायरी मात्र पढेर आफ्नो नीति बनाउने देश रणनीतिक रूपमा आत्मनिर्भर हुन सक्दैन।

सिचाङको विकास नेपालका लागि केवल वैचारिक बहसको विषय पनि होइन। त्यहाँ निर्माण भएका सडक, रेलमार्ग, ऊर्जा प्रणाली, सञ्चार सञ्जाल, कृषि प्रविधि र आधुनिक शहरहरूले नेपालको व्यापार, पर्यटन, यातायात र आर्थिक सुरक्षामा प्रत्यक्ष सम्भावना सिर्जना गर्छन्। सिचाङको स्थिरता र विकास सम्पूर्ण हिमाली क्षेत्रको सम्पर्क, आपूर्ति श्रृंखला र क्षेत्रीय सहकार्यसँग सम्बन्धित छ।

नेपालले सिचाङको विकासलाई सही रूपमा बुझ्न सके उत्तरतर्फको आर्थिक पहुँच, सीमाक्षेत्रको पूर्वाधार, हिमाली कृषि, औषधीय वनस्पति, ऊर्जा, पर्यटन र वैज्ञानिक अनुसन्धानमा सहकार्य विस्तार गर्न सक्छ। त्यसका लागि भावनात्मक प्रचारभन्दा तथ्यमा आधारित राष्ट्रिय रणनीति आवश्यक हुन्छ।

सिचाङको प्रश्नलाई केवल अमूर्त अधिकारको बहसमा सीमित गर्दा त्यहाँको सामाजिक–आर्थिक परिवर्तन, जीवन प्रत्याशा, शिक्षा, स्वास्थ्य, शहरीकरण, यातायात र गरिबी न्यूनीकरणका पक्ष छुट्न सक्छन्। अर्कोतर्फ, विकासका तथ्याङ्क प्रस्तुत गरेर इतिहास, संस्कृति र स्थानीय संवेदनशीलतालाई पूर्णरूपमा बेवास्ता गर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन। गम्भीर अध्ययनले विकास, संस्कृति, इतिहास र राजनीतिक संरचनालाई एकीकृत रूपमा हेर्नुपर्छ।

यही कारण प्रश्नको दायरा बहुआयामिक हुनुपर्छ। सिचाङलाई बुझ्दा राजनीति र नीतिशास्त्र मात्र होइन, स्थलरूप, जलस्रोत, जलवायु परिवर्तन, हिमाली पर्यावरण, उत्पादन प्रणाली, जनसांख्यिकी, धार्मिक जीवन, शिक्षा, प्रविधि र क्षेत्रीय सम्पर्कसमेत अध्ययन गर्नुपर्छ।

हिमालय केवल राजनीतिक सीमा होइन। यो जलवायु, नदी प्रणाली, जैविक विविधता, सभ्यता र मानवीय सुरक्षाको साझा क्षेत्र हो। सिचाङमा हुने वातावरणीय, पूर्वाधारगत र आर्थिक परिवर्तनले नेपाल तथा दक्षिण एसियालाई प्रभावित गर्न सक्छ। त्यसैले नेपालको अध्ययन दृष्टि प्रतिक्रिया जनाउने किसिमको होइन, पूर्वसक्रिय र ज्ञानमा आधारित हुनुपर्छ।

नेपालले सिचाङसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र, पत्रकार, इतिहासकार, भाषाविद् र कूटनीतिज्ञलाई प्रत्यक्ष अध्ययनमा संलग्न गराउनुपर्छ। चिनियाँ र स्थानीय भाषाका सामग्री अध्ययन गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। सिचाङ भ्रमण, अभिलेख अध्ययन, नागरिक संवाद र संयुक्त शैक्षिक अनुसन्धानलाई संस्थागत बनाउनुपर्छ।

यसले नेपाललाई चीनको दृष्टिकोण अन्धरूपमा स्वीकार गर्न होइन, आफ्नो निष्कर्ष आफैँ निर्माण गर्न सक्षम बनाउँछ। बौद्धिक स्वाधीनताको अर्थ कुनै एक शक्तिको भाष्यलाई अर्को शक्तिको भाष्यले विस्थापित गर्नु होइन। यसको अर्थ सबै पक्ष सुनेर आफ्नो भूगोल, इतिहास र राष्ट्रिय हितका आधारमा स्वतन्त्र निष्कर्ष निकाल्नु हो।

पश्चिमा सञ्चार र राजनीतिक संरचनाले सिचाङको धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रश्नलाई विशेष प्राथमिकताका साथ प्रस्तुत गर्दै आएका छन्। नेपालले पनि धार्मिक जीवन, सांस्कृतिक संरक्षण र स्थानीय पहिचानका विषय अध्ययन गर्नुपर्छ। तर यो अध्ययन पूर्वनिर्धारित राजनीतिक निष्कर्ष पुष्टि गर्ने माध्यम नभई प्रत्यक्ष तथ्य, स्थानीय अनुभव र ऐतिहासिक निरन्तरतामा आधारित हुनुपर्छ।

नेपाल र चीनबीचको सम्बन्धलाई तेस्रो पक्षको वैचारिक प्रतिस्पर्धाले निर्देशित गर्नु हुँदैन। नेपालको राष्ट्रिय हित उत्तर र दक्षिण दुवै छिमेकसँग शान्ति, पारस्परिक सम्मान र आर्थिक सहकार्य कायम गर्नुमा छ। सिचाङसम्बन्धी मुद्दालाई बाह्य भू–राजनीतिक दबाबको उपकरण बन्न नदिने स्पष्टता नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिएको विषय हो।

‘Legends on the Roof of the World’ लाई निर्विवाद सत्यको अन्तिम ग्रन्थ ठान्नु आवश्यक छैन। यसको वास्तविक महत्त्व यसले खोल्ने बौद्धिक ढोकामा छ। यसले स्थापित आख्यानलाई प्रश्न गर्न, चिनियाँ अनुभव बुझ्न र इतिहासको बहुस्वरता स्वीकार गर्न प्रेरित गर्छ।

यो पुस्तकले नेपाली पाठकलाई चीनको कथा मात्र सुनाउँदैन। यसले हामीलाई आफ्नै बौद्धिक अवस्थाबारे प्रश्न गर्न बाध्य बनाउँछ। हामी छिमेकलाई आफ्नै आँखाले हेरिरहेका छौँ कि अरूले दिएको चस्माबाट? हाम्रो विदेश नीति आफ्नै अध्ययनमा आधारित छ कि अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारको प्रतिक्रियामा? हाम्रो हिमाली चेतना आफ्नै सभ्यता र भूगोलबाट बनेको छ कि बाह्य अवधारणाबाट?

यी प्रश्नको उत्तर पुस्तकभित्र मात्र भेटिँदैन। उत्तर नेपालको अनुसन्धान संस्कृति, नीतिगत परिपक्वता र राष्ट्रिय आत्मविश्वासमा खोज्नुपर्छ।

हिमालयको इतिहास बुझ्न हिमालयकै दृष्टि आवश्यक हुन्छ। नेपाल न त पश्चिमा आख्यानको निष्क्रिय उपभोक्ता बन्नुपर्छ, न कुनै एक पक्षको प्रचारलाई स्वतः सत्य मान्नुपर्छ। नेपालले आफ्नै सभ्यता, भूगोल, सुरक्षा र विकासको आवश्यकताबाट इतिहासलाई पुनःपढ्नुपर्छ।

यस अर्थमा झाङ सियाओकाङको पुस्तक इतिहासको एउटा वैकल्पिक विवरण मात्र होइन। यो नेपालको राष्ट्रिय चेतनाका लागि दार्शनिक परीक्षा पनि हो। यसले हामीलाई सम्झाउँछ—प्रश्न गर्नु ज्ञानको आरम्भ हो, तर आफ्नै आँखाले हेर्नु बौद्धिक स्वतन्त्रताको आरम्भ हो।