गर्भाधानको अदृश्य यात्रा : शुक्राणुको प्रतिस्पर्धा, मिथक र विज्ञान

# एड्रियन मर्सर

मानव जीवनको सुरुवातबारे एउटा अत्यन्त लोकप्रिय कथा पुस्तौँदेखि सुनिँदै आएको छ। यौनसम्पर्कपछि लाखौँ शुक्राणु महिलाको शरीरभित्र प्रवेश गर्छन्, ती सबै अण्डसम्म पुग्न तीव्र दौडमा लाग्छन्, बाटोमा कमजोरहरू समाप्त हुन्छन् र सबैभन्दा छिटो पुगेको एउटा शुक्राणु अन्ततः विजेता बन्छ। यही कथाको अझ रोमाञ्चक संस्करणमा एउटी महिलाको प्रजनन मार्गमा फरक पुरुषका शुक्राणु उपस्थित भए तिनीहरू एकअर्कालाई प्रतिद्वन्द्वी ठानेर आक्रमण गर्ने र एउटा समूहले अर्को समूहलाई नष्ट गर्ने भनिन्छ। सुन्दा यो सूक्ष्म संसारभित्र चल्ने जीवनमरणको युद्धजस्तो लाग्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानले भने यसको एउटा अंश मात्र सही रहेको र ठूलो अंश अत्यधिक सरलीकृत वा गलत रहेको देखाउँछ। गर्भाधानमा प्रतिस्पर्धा अवश्य हुन्छ, तर त्यो लाखौँ सैनिकबीचको युद्ध होइन। यो समय, जैविक छनोट, महिला प्रजनन मार्गको सक्रिय भूमिका, शुक्राणुको अवस्था र अन्ततः अण्डसँगको सफल अन्तरक्रियाले निर्धारण गर्ने अत्यन्त जटिल प्रक्रिया हो।

सबैभन्दा पहिले वीर्य र शुक्राणु एउटै कुरा होइनन् भन्ने बुझ्नुपर्छ। वीर्य विभिन्न ग्रन्थीबाट आउने तरल पदार्थ र शुक्राणु मिसिएको मिश्रण हो। सामान्य यौनसम्पर्कपछि वीर्य योनि क्षेत्रमा जम्मा हुन्छ, गर्भाशयभित्र सीधै प्रक्षेपित हुँदैन। त्यसपछि केही चलायमान शुक्राणुले गर्भाशयग्रीवा पार गर्दै गर्भाशय र डिम्बवाहिनी नलीतर्फ यात्रा गर्छन्। यहाँ एउटा रोचक वैज्ञानिक तथ्य छ। यो यात्रा शुक्राणुको पुच्छर चलाएर हुने पौडीको परिणाम मात्र होइन। मानवमा गरिएको अध्ययनले गर्भाशयको लयात्मक संकुचनले शुक्राणु आकारका सूक्ष्म कणलाई केही मिनेटमै माथिल्लो प्रजनन मार्गतर्फ पुर्याउन मद्दत गर्न सक्ने देखाएको छ। त्यसैले “शुक्राणु अत्यन्त तीव्र गतिमा आफैं पौडेर गर्भाशयमा पुग्छ” भन्ने लोकप्रिय व्याख्या अधुरो छ। महिलाको प्रजनन मार्ग स्वयं सक्रिय यातायात प्रणालीका रूपमा काम गर्छ र डिम्बोत्सर्जन नजिकिँदा यसको गतिविधि पनि बदलिन सक्छ।

यात्राको अर्को महत्वपूर्ण कुरा संख्या हो। वीर्यमा धेरै ठूलो संख्यामा शुक्राणु हुन सक्छन्, तर तिनको विशाल बहुमत अण्ड भएको क्षेत्रसम्म पुग्दैन। गर्भाशयग्रीवाको श्लेष्मा आफैं एउटा जैविक छनोट प्रणालीजस्तो काम गर्छ। मानवमा गरिएका अध्ययनले सामान्य आकृति र राम्रो गतिशीलता भएका शुक्राणुले यस्तो श्लेष्मा पार गर्ने सम्भावना बढी हुने तथा असामान्य आकृतिका शुक्राणु तुलनात्मक रूपमा रोकिने देखाएका छन्। यसको अर्थ प्रारम्भिक लाखौँ शुक्राणु एउटै अवस्थामा, एउटै शक्तिसहित र एउटै सम्भावनाका साथ दौडिरहेका हुँदैनन्। यात्रा शुरु भएको केही समयमै उनीहरूबीच ठूलो जैविक छनोट भइसकेको हुन्छ। त्यसैले गर्भाधानलाई एक सय मिटर दौडसँग तुलना गर्नुभन्दा धेरै चरणको कठिन छनोट प्रक्रियासँग तुलना गर्नु वैज्ञानिक रूपमा बढी उचित हुन्छ।

अझ महत्वपूर्ण तथ्य के हो भने वीर्यस्खलन भएको क्षणमै शुक्राणु अण्डलाई गर्भाधान गर्न पूर्ण रूपमा तयार भएको हुँदैन। महिलाको प्रजनन मार्गमा पुगेपछि त्यसमा क्रमिक शारीरिक र जैविक परिवर्तन हुन्छ, जसलाई क्यापासिटेसन भनिन्छ। यो परिवर्तन पूरा भएपछि शुक्राणुको चाल र कोशिकीय व्यवहार बदलिन्छ र अण्डसँग सफल अन्तरक्रिया गर्ने क्षमता विकसित हुन्छ। मानव गर्भाशयग्रीवाको श्लेष्मासँग गरिएको प्रयोगले यसले क्यापासिटेसनसँग सम्बन्धित परिवर्तनलाई प्रभाव पार्न सक्ने देखाएको छ। त्यसैले अन्तिम सफलतालाई केवल गति निर्धारण गर्दैन। सही समयमा सही ठाउँमा पुग्नु, उपयुक्त गतिशीलता हुनु र गर्भाधानका लागि आवश्यक जैविक तयारी पूरा गर्नु उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

अण्ड नजिक पुग्ने अन्तिम चरण अझ रोचक छ। मानव शुक्राणुमा रासायनिक संकेततर्फ उन्मुख हुने क्षमता रहेको प्रयोगशाला अध्ययनहरूले देखाएका छन्। अण्डलाई घेरेका क्युमुलस कोशिकाबाट निस्कने प्रोजेस्टेरोन लगायतका पदार्थले केही क्यापासिटेसन पूरा गरेका शुक्राणुको दिशात्मक चालमा प्रभाव पार्न सक्ने प्रमाण भेटिएको छ। तर यसलाई “अण्डले मन परेको एउटा शुक्राणु छानेर बोलाउँछ” भन्ने लोकप्रिय कथामा बदल्नु वैज्ञानिक रूपमा ठीक हुँदैन। यी प्रमाण मुख्यतः प्रयोगशाला अध्ययनबाट आएका हुन् र मानव शरीरभित्र यो संयन्त्रले वास्तविक गर्भाधानमा कति निर्णायक भूमिका खेल्छ भन्ने विषय अझ जटिल छ। सुरक्षित निष्कर्ष यति हो कि अन्तिम यात्रा पूर्णतः अन्धो र अनियमित नहुन सक्छ, र महिलाको प्रजनन वातावरणबाट आउने रासायनिक संकेतहरूले केही सक्षम शुक्राणुको दिशात्मक गतिविधिमा भूमिका खेल्न सक्छन्।

अब सबैभन्दा धेरै कौतुहल उत्पन्न गर्ने प्रश्न आउँछ। यदि एउटी महिलाको एउटै प्रजनन अवधिमा फरक पुरुषका शुक्राणु उपस्थित भए भने के साँच्चै तिनीहरूबीच प्रतिस्पर्धा हुन्छ? उत्तर हो, जैविक अर्थमा हुन सक्छ। मानिसमा गर्भधारण सम्भव हुने समय एउटा क्षणमा सीमित हुँदैन। स्वस्थ महिलामा गरिएको प्रसिद्ध अध्ययनले गर्भधारण भएका घटनाहरू मुख्यतः डिम्बोत्सर्जन समाप्त हुने दिनसम्मको करिब छ दिनको प्रजनन अवधिसँग सम्बन्धित रहेको देखाएको थियो। यसको अर्थ पहिले भएको यौनसम्पर्कबाट बाँचेका शुक्राणु डिम्बोत्सर्जनको समयमा उपस्थित रहन सक्छन्। त्यसै अवधिमा अर्को पुरुषका शुक्राणु पनि प्रजनन मार्गमा पुगे भने एउटै उपलब्ध अण्डलाई गर्भाधान गर्ने सम्भावनाका दृष्टिले दुई फरक स्रोतका शुक्राणु एउटै जैविक परिस्थितिमा उपस्थित हुन सक्छन्। यही अवस्थालाई विकासवादी जीवविज्ञानमा शुक्राणु प्रतिस्पर्धाको अवधारणासँग जोडेर अध्ययन गरिन्छ।

तर यहाँ “प्रतिस्पर्धा” शब्दले मानिसलाई भ्रममा पार्छ। यसको अर्थ दुई पुरुषका शुक्राणुले एकअर्कालाई देखेर, चिनेपछि हमला गरेर नष्ट गर्छन् भन्ने होइन। यही लोकप्रिय धारणालाई वैज्ञानिकहरूले प्रत्यक्ष रूपमा परीक्षणसमेत गरेका छन्। फरक पुरुषका वीर्य तथा शुक्राणु नमुना मिसाएर गरिएको प्रयोगमा शोधकर्ताहरूले शुक्राणुको जमघट, गति, जीवित रहने अवस्था, क्यापासिटेसन तथा अन्य गतिविधि तुलना गरेका थिए। फरक पुरुषका शुक्राणुले प्रतिद्वन्द्वी शुक्राणुलाई विशेष रूपमा निष्क्रिय पार्ने वा मार्ने कुनै नियमित प्रमाण भेटिएन। अनुसन्धानको निष्कर्ष नै मानवमा प्रतिद्वन्द्वी शुक्राणुलाई प्रत्यक्ष रूपमा निष्क्रिय बनाउनु शुक्राणु प्रतिस्पर्धाको सम्भावित प्रमुख संयन्त्र नदेखिएको थियो। त्यसैले लोकप्रिय “हत्यारा शुक्राणु” वा “कामीकाजे शुक्राणु” कथा रोचक भए पनि मानव जीवविज्ञानका लागि स्थापित तथ्य होइन।

त्यसो भए वास्तविक प्रतिस्पर्धा के हो? यो प्रत्यक्ष युद्धभन्दा सम्भावनाको प्रतिस्पर्धा हो। कुन यौनसम्पर्क डिम्बोत्सर्जनसँग समयका दृष्टिले अनुकूल थियो, कुन समूहका पर्याप्त सक्षम शुक्राणु जीवित रहे, कुन शुक्राणुले गर्भाशयग्रीवाको छनोट पार गर्यो, कुनले उचित क्यापासिटेसन पूरा गर्यो, कुन सही डिम्बवाहिनी नलीसम्म पुग्यो र अण्ड गर्भाधानयोग्य हुँदा कुन सक्षम शुक्राणु त्यहाँ उपस्थित थियो भन्ने धेरै कारकले परिणाम निर्धारण गर्न सक्छन्। त्यसैले “पहिले प्रवेश गरेको शुक्राणु सधैं विजेता हुन्छ” वा “पछि आएको नयाँ शुक्राणुले पुरानोलाई मार्छ” भन्ने कुनै मानव जैविक नियम छैन। एउटै प्रजनन अवधिमा फरक पुरुषसँग सम्बन्ध भएको अवस्थामा गर्भधारण भयो भने केवल समय, अनुमान वा शुक्राणुको कथित गतिका आधारमा जैविक पितृत्व निश्चित गर्न सकिँदैन। आवश्यक अवस्थामा डीएनए परीक्षण नै निर्णायक हुन्छ।

“सबैभन्दा तेज शुक्राणु नै अण्डमा पुगेर विजेता बन्छ” भन्ने अर्को लोकप्रिय कथा पनि त्यति सरल छैन। गति उपयोगी गुण अवश्य हो, तर अन्तिम सफलताको एउटै निर्धारक होइन। गर्भाशयग्रीवाको श्लेष्मा पार गर्ने क्षमता, कोशिकाको बनावट, गतिशीलताको प्रकार, क्यापासिटेसन, महिला प्रजनन मार्गको अवस्था, सही समय र अण्ड वरपरको जैविक वातावरण सबैले भूमिका खेल्छन्। एउटा शुक्राणु अण्डसँग सफलतापूर्वक मिलेर गर्भाधान प्रक्रिया शुरु भएपछि थप शुक्राणुको प्रवेश रोक्ने जैविक परिवर्तन अण्डमा शुरु हुन्छ। स्तनधारीमा यससँग जोडिएको कोर्टिकल प्रतिक्रिया र अण्डको बाहिरी तहमा हुने परिवर्तनले एकभन्दा बढी शुक्राणुको प्रवेश रोक्न मद्दत गर्छ। त्यसैले सामान्य गर्भाधानमा एउटा शुक्राणु सफल हुन्छ, तर त्यसलाई केवल “सबैभन्दा तेज धावक” भन्नु वास्तविक जीवविज्ञानलाई अत्यधिक सरल बनाउनु हो।

फरक पुरुषका शुक्राणु एउटै प्रजनन अवधिमा उपस्थित हुन सक्ने तथ्यले अत्यन्त दुर्लभ तर वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित अर्को घटना सम्भव बनाउँछ। कुनै महिलाले एउटै डिम्बोत्सर्जन अवधिमा दुई अण्ड निकालेकी छन् र ती दुई अण्ड फरक पुरुषका शुक्राणुबाट गर्भाधान भए भने जन्मिने असमान जुम्ल्याहाका जैविक पिता फरक हुन सक्छन्। यसलाई हेटेरोप्याटर्नल सुपरफेकन्डेसन भनिन्छ। यो मानवमा अत्यन्त दुर्लभ मानिन्छ, तर डीएनए परीक्षणबाट प्रमाणित घटनाहरू प्रकाशित भएका छन्। सन् २०२५ मा प्रकाशित एउटा फरेन्सिक अध्ययनमा पनि जुम्ल्याहामध्ये एकको पितृत्व परीक्षण गरिएको पुरुषसँग पुष्टि भयो भने अर्कोको भएन, र दोस्रो परीक्षणले नतिजा पुष्टि गरेको थियो। यस्तो घटना दुर्लभ हुनु नै सामान्य नियम हो, तर यसले एउटै प्रजनन अवधिमा फरक स्रोतका शुक्राणु जैविक रूपमा सम्भावित गर्भाधान प्रक्रियामा सहभागी हुन सक्छन् भन्ने देखाउँछ।

यस सम्पूर्ण कथामा सबैभन्दा धेरै छुट्ने पक्ष महिलाको शरीरको भूमिका हो। लोकप्रिय कथाले महिलाको प्रजनन मार्गलाई एउटा खाली दौड मैदानका रूपमा चित्रण गर्छ र लाखौँ शुक्राणुलाई त्यस मैदानमा दौडिरहेका प्रतिस्पर्धी बनाउँछ। वास्तविकता त्यसको विपरीत छ। गर्भाशयग्रीवाको श्लेष्मा, गर्भाशयको संकुचन, डिम्बवाहिनी नलीको वातावरण, हर्मोनको अवस्था र अण्ड वरपरका कोशिकाबाट आउने जैविक संकेतले यात्रामा निरन्तर प्रभाव पारिरहेका हुन्छन्। शुक्राणु सक्रिय कोशिका हो, तर उसले एक्लै सम्पूर्ण यात्रा नियन्त्रण गर्दैन। त्यसैले गर्भाधानलाई पुरुषका लाखौँ कोशिकाबाट एउटाले जितेको युद्धभन्दा महिला र पुरुष दुवैको प्रजनन जीवविज्ञानबीचको अत्यन्त सूक्ष्म अन्तरक्रियाको परिणाम भन्नु वैज्ञानिक रूपमा बढी सही हुन्छ।

“अरू सबै शुक्राणु मर्छन्” भन्ने भनाइ पनि आधा सत्य मात्र हो। विशाल संख्याका शुक्राणुमध्ये अधिकांश गर्भाधान स्थलसम्म पुग्दैनन्, तर उनीहरू सबै एकअर्काको आक्रमणमा मारिएका हुँदैनन्। धेरै योनि र गर्भाशयग्रीवा क्षेत्रमा रहन्छन्, केही शरीरबाट बाहिरिन्छन्, केही गतिशीलता गुमाउँछन् र केही प्रजनन मार्गभित्र क्रमशः हटाइन्छन्। अन्तिम क्षेत्रमा पुग्ने संख्या प्रारम्भिक संख्याको अत्यन्त सानो अंश मात्र हुन्छ। यसको वास्तविक अर्थ प्रकृतिले लाखौँ शुक्राणुलाई एकअर्कासँग लडाएर एउटा विजेता बनाउँछ भन्ने होइन। बरु प्रजनन मार्गले क्रमशः ठूलो संख्याबाट धेरै थोरै सम्भावित गर्भाधानक्षम कोशिका छनोट गर्दै लैजान्छ।

यस विषयसँग जोडिएको अर्को व्यावहारिक भ्रम पनि हटाउन आवश्यक छ। एउटी महिलाको एउटै प्रजनन अवधिमा एकभन्दा बढी पुरुषका शुक्राणु उपस्थित हुन सक्ने सम्भावनाबाट कसको शुक्राणु “बलियो” थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। गर्भधारण कुन स्रोतको शुक्राणुबाट भयो भन्ने कुरा पुरुषको शारीरिक शक्ति, यौनसम्पर्कको क्रम, वीर्यको मात्रा वा कथित “शुक्राणु युद्ध” हेरेर निर्धारण हुँदैन। जैविक पितृत्वबारे निश्चित उत्तर चाहिएको अवस्थामा आनुवंशिक परीक्षणबाहेक अनुमान भरपर्दो हुँदैन। त्यसैगरी शुक्राणु प्रतिस्पर्धाको अवधारणा यौन सङ्क्रमण वा अन्य प्रजनन स्वास्थ्य जोखिमसँग कुनै प्रकारको सुरक्षा प्रदान गर्ने प्रक्रिया पनि होइन। यी अलग जैविक र स्वास्थ्यसम्बन्धी विषय हुन्।

अन्ततः लोकप्रिय कथाको केही मूल तत्व सही छन्। धेरै ठूलो संख्यामा शुक्राणु यात्रा शुरु गर्छन्। तिनको अत्यन्त सानो अंश मात्र अण्ड भएको क्षेत्रसम्म पुग्न सक्छ। सामान्य अवस्थामा एउटा शुक्राणुले अण्डलाई गर्भाधान गर्छ। एउटै प्रजनन अवधिमा फरक पुरुषका शुक्राणु उपस्थित भए जैविक अर्थमा गर्भाधानको सम्भावनाका लागि प्रतिस्पर्धा पनि हुन सक्छ। तर वैज्ञानिक तथ्य त्यहींसम्म हो। फरक पुरुषका शुक्राणुले एकअर्कालाई पहिचान गरेर योजनाबद्ध रूपमा आक्रमण गरी मार्छन् भन्ने मानव वैज्ञानिक प्रमाण छैन। सबैभन्दा छिटो शुक्राणु नै अनिवार्य रूपमा विजेता हुन्छ भन्ने नियम पनि छैन।

मानव गर्भाधानको वास्तविक कथा युद्धभन्दा धेरै रोचक छ। यो लाखौँ कोशिकाबाट शुरु भएर क्रमशः साँघुरिँदै जाने छनोटको यात्रा हो। गति आवश्यक छ, तर गति मात्र पर्याप्त छैन। समय आवश्यक छ, तर समय मात्र पर्याप्त छैन। सही जैविक अवस्था, उपयुक्त गतिशीलता, क्यापासिटेसन, महिला प्रजनन मार्गको सहयोग र अन्तिम चरणमा अण्डसँग सफल अन्तरक्रिया सबै एकै ठाउँमा मिल्नुपर्छ। हामीलाई सूक्ष्म संसारभित्र काल्पनिक युद्ध सिर्जना गर्न आवश्यक छैन। वास्तविक विज्ञान आफैं पर्याप्त आश्चर्यजनक छ। मानव जीवनको प्रारम्भ लाखौँ शुक्राणुले एकअर्कालाई नष्ट गरेर हासिल गरेको सैनिक विजय होइन। यो लाखौँ सम्भावनाबाट प्रकृतिले चरणबद्ध छनोट गर्दै अन्ततः एउटा सक्षम शुक्राणु र एउटा अण्डलाई सही समयमा भेटाउने असाधारण जैविक प्रक्रिया हो।