उच्च रक्तचाप: नेपालमा बढ्दो ‘मौन जोखिम’, पहिचानदेखि नियन्त्रणसम्म किन ठूलो अन्तर?

# एड्रियन मर्सर

उच्च रक्तचाप सामान्य स्वास्थ्य समस्या जस्तो देखिए पनि विश्वभर मुटुरोग, मस्तिष्कघात, मिर्गौला क्षति र समयअगावै मृत्युको प्रमुख रोकथामयोग्य जोखिममध्ये एक बनेको छ। यसको सबैभन्दा जटिल पक्ष भनेको धेरै मानिसलाई वर्षौँसम्म कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिनु हो। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार सन् २०२४ मा ३० देखि ७९ वर्ष उमेरका करिब १.४ अर्ब मानिस उच्च रक्तचापसँग बाँचिरहेका थिए। तीमध्ये ठूलो सङ्ख्यालाई आफ्नो अवस्था थाहा थिएन र उपचारमा रहेकामध्ये पनि सीमित व्यक्तिको मात्र रक्तचाप प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रणमा थियो।

नेपालमा पनि अवस्था सामान्य छैन। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले नेपालको सन् २०१९ को STEPS सर्वेक्षणका आधारमा तयार गरेको तथ्यपत्रअनुसार १५ देखि ६९ वर्ष उमेर समूहका २४.५ प्रतिशतमा उच्च रक्तचाप थियो। उमेरसँगै जोखिम तीव्र रूपमा बढेको देखिन्छ। १५ देखि २९ वर्ष समूहमा १३ प्रतिशत, ३० देखि ४४ वर्षमा २५.६ प्रतिशत र ४५ देखि ६९ वर्षमा ४२.९ प्रतिशतमा उच्च रक्तचाप देखिएको थियो। त्यसबेला अनुमानित ४७ लाख मानिस उच्च रक्तचापसँग बाँचिरहेका थिए। यी सन् २०१९ का राष्ट्रिय आधारभूत तथ्याङ्क हुन्, वर्तमान सन् २०२६ को प्रत्यक्ष प्रचलन दर होइनन्। त्यसैले नेपालको वास्तविक पछिल्लो अवस्था बुझ्न नयाँ राष्ट्रिय सर्वेक्षणको आवश्यकता झन महत्वपूर्ण छ।

त्यसभन्दा चिन्ताजनक पक्ष पहिचान र नियन्त्रणबीचको अन्तर हो। सन् २०१९ को तथ्यपत्रमा उच्च रक्तचाप भएका अनुमानित ४७ लाखमध्ये करिब १० लाखलाई मात्र आफ्नो अवस्थाबारे जानकारी थियो, करिब चार लाख उपचारमा थिए र करिब दुई लाखको मात्र रक्तचाप नियन्त्रणमा रहेको अनुमान गरिएको थियो। तथ्याङ्क पुरानो भए पनि यसले नेपालको मूल समस्या स्पष्ट गर्छ: चुनौती रोगको अस्तित्व मात्र होइन, समयमै पहिचान, उपचारमा पहुँच, नियमित औषधि सेवन र दीर्घकालीन नियन्त्रणको कमजोर श्रृंखला हो।

उच्च रक्तचाप आखिर के हो?

रक्तचापले मुटुले शरीरमा रगत पठाउँदा धमनीको भित्तामा पर्ने दबाब जनाउँछ। माथिल्लो संख्या सिस्टोलिक रक्तचाप हो, जुन मुटु खुम्चिँदा उत्पन्न हुन्छ; तल्लो संख्या डायस्टोलिक रक्तचाप हो, जुन मुटु दुई धड्कनबीच विश्राममा रहँदा मापन हुन्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार अलग अलग दिन गरिएको मापनमा सिस्टोलिक रक्तचाप १४० मिलिमिटर मर्करी वा बढी अथवा डायस्टोलिक रक्तचाप ९० वा बढी लगातार देखिए उच्च रक्तचापको निदान गर्न सकिन्छ। एउटै पटक आएको उच्च मापनलाई भने स्वतः रोगको अन्तिम प्रमाण मान्नु हुँदैन।

यही कारण रक्तचापको सही मापन अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। तनाव, शारीरिक गतिविधि, क्याफिन, धूमपान वा परीक्षणको वातावरणले तत्कालको मापन प्रभावित गर्न सक्छ। केही मिनेट आराम गरेपछि, शरीरअनुसार मिल्ने कफ प्रयोग गरी, ढाड सहारामा, खुट्टा भुइँमा र हात मुटुको स्तरमा राखेर मापन गर्दा नतिजा बढी विश्वसनीय हुन्छ। घरमा प्रयोग हुने स्वचालित उपकरण उपयोगी भए पनि दीर्घकालीन जोखिम, अन्य रोग र उपचार आवश्यकताको मूल्याङ्कन स्वास्थ्यकर्मीबाट गराउनु आवश्यक हुन्छ।

‘टाउको दुखेको छैन, त्यसैले रक्तचाप छैन’ भन्ने धारणा विशेष रूपमा जोखिमपूर्ण छ। उच्च रक्तचाप भएका धेरै मानिसमा कुनै लक्षण नदेखिन सक्छ। यही कारण यसलाई प्रायः ‘मौन जोखिम’ भनिन्छ। नियमित परीक्षण नगरेसम्म समस्या वर्षौँसम्म पत्ता नलागी रहन सक्छ र यसबीच मुटु, मस्तिष्क, मिर्गौला तथा रक्तनलीमा क्रमिक क्षति पुग्न सक्छ।

किन बढ्छ उच्च रक्तचापको जोखिम?

उच्च रक्तचापको एउटा मात्र कारण हुँदैन। उमेर, पारिवारिक इतिहास र केही दीर्घरोग परिवर्तन गर्न नसकिने जोखिम हुन्। तर नुन धेरै भएको खाना, कम शारीरिक गतिविधि, अत्यधिक तौल, सुर्तीजन्य पदार्थ, मदिराको हानिकारक प्रयोग र असन्तुलित खानपानजस्ता कारक परिवर्तन गर्न सकिन्छ। मधुमेह र मिर्गौला रोग भएका व्यक्तिमा पनि उच्च रक्तचापको जोखिम तथा त्यसबाट हुने जटिलता बढी हुन सक्छ। वायु प्रदूषणसमेत हृदयरोग तथा रक्तचापसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण वातावरणीय जोखिमका रूपमा हेरिन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा यसलाई व्यक्तिगत व्यवहारको प्रश्नमा मात्र सीमित गर्न मिल्दैन। शहरमुखी जीवनशैली, कम शारीरिक गतिविधि, तयारी तथा प्रशोधित खानाको विस्तार, लुकेको नुनको अत्यधिक मात्रा र गैरसञ्चारी रोगको बढ्दो भारले रक्तचाप नियन्त्रणलाई सार्वजनिक स्वास्थ्य नीतिको प्रश्न बनाएको छ। केवल बिरामीलाई ‘कम नुन खानुस्’ भन्नु पर्याप्त हुँदैन। प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा नियमित परीक्षण, भरपर्दो उपकरण, आवश्यक औषधिको निरन्तर उपलब्धता र दीर्घकालीन अनुगमनसँग रोकथामलाई जोड्न आवश्यक छ।

नेपाल सरकारले समस्या पहिचान गरेर विभिन्न कार्यक्रम अघि बढाएको छ। सन् २०२३ मा उच्च रक्तचाप उपचार श्रृंखला पहल शुरु गर्दै प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामै परीक्षण, निदान, प्रमाणमा आधारित उपचार र अनुगमन सुदृढ गर्ने प्रयास गरिएको थियो। उच्च रक्तचाप र मधुमेह भएका ठूलो सङ्ख्याका मानिसलाई मानकीकृत उपचार प्रणालीमा ल्याउने लक्ष्यसमेत राखिएको थियो। यस्ता कार्यक्रमको वास्तविक सफलता लक्ष्य घोषणा गर्नुमा होइन, कति बिरामी पहिचान भए, कति उपचारमा टिके र कतिको रक्तचाप दीर्घकालीन रूपमा नियन्त्रणमा आयो भन्ने परिणामबाट मापन हुनुपर्छ।

औषधिभन्दा ठूलो प्रश्न निरन्तरता

उच्च रक्तचाप व्यवस्थापनमा औषधिसम्बन्धी भ्रम पनि महत्वपूर्ण चुनौती हो। रक्तचाप सामान्य भएपछि औषधि आफैँ बन्द गर्ने, अरूको औषधि प्रयोग गर्ने वा लक्षण नभएकाले उपचार आवश्यक छैन भन्ने सोचले जोखिम बढाउन सक्छ। रक्तचाप सामान्य देखिनु औषधि र जीवनशैली व्यवस्थापन प्रभावकारी भएको परिणाम पनि हुन सक्छ। त्यसैले औषधि घटाउने, परिवर्तन गर्ने वा बन्द गर्ने निर्णय स्वास्थ्यकर्मीको मूल्याङ्कनअनुसार हुनुपर्छ।

स्वस्थ खानपान, नुन घटाउने, नियमित शारीरिक गतिविधि, तौल व्यवस्थापन र सुर्तीजन्य पदार्थ त्याग्ने उपाय उपचारको महत्वपूर्ण आधार हुन्। तर सबै व्यक्तिमा जीवनशैली परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन। उमेर, रक्तचापको स्तर, मधुमेह, मिर्गौला रोग, मुटुरोग वा मस्तिष्कघातको जोखिमलगायत आधारमा औषधि आवश्यक पर्न सक्छ। आधुनिक उच्च रक्तचाप व्यवस्थापनको केन्द्र एउटै औषधि होइन, सही मापन, जोखिम मूल्याङ्कन, जीवनशैली सुधार, आवश्यक औषधि र निरन्तर अनुगमनको संयुक्त प्रक्रिया हो।

नियमित शारीरिक गतिविधि पनि महत्वपूर्ण छ। सामान्यतया वयस्कका लागि सातामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम तीव्रताको गतिविधि वा ७५ मिनेट उच्च तीव्रताको गतिविधि उपयोगी मानिन्छ। तर मुटुरोग, दीर्घरोग वा लामो समयदेखि निष्क्रिय रहेका व्यक्तिले आफ्नो अवस्थाअनुसार स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ। रोकथामको अर्थ कठोर वा अस्थायी अभ्यास होइन, दीर्घकालीन रूपमा टिक्ने स्वस्थ बानी निर्माण हो।

कहिले तत्काल उपचार आवश्यक हुन्छ?

उच्च रक्तचाप सामान्यतः लक्षणविहीन भए पनि अत्यन्त उच्च रक्तचापलाई सामान्य ठान्न हुँदैन। रक्तचाप १८०/१२० मिलिमिटर मर्करीभन्दा माथि पुगेको छ र त्यससँगै छाती दुख्ने, सास फेर्न कठिन हुने, शरीरको कुनै भाग अचानक कमजोर वा लाटो हुने, दृष्टिमा परिवर्तन आउने वा बोल्न कठिन हुनेजस्ता लक्षण छन् भने तत्काल आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा आवश्यक हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा घरमै रक्तचाप घट्ने प्रतीक्षा गर्नु सुरक्षित हुँदैन।

यसको विपरीत, सामान्य अवस्थामा उच्च रक्तचाप पहिचान गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय लक्षण पर्खनु होइन, समयसमयमा सही ढङ्गले मापन गर्नु हो। विशेषगरी उमेर बढ्दै गएका, परिवारमा उच्च रक्तचापको इतिहास भएका, मधुमेह वा मिर्गौला रोग भएका तथा अन्य हृदयरोग जोखिम भएका व्यक्तिका लागि नियमित परीक्षण अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालका लागि अबको चुनौती

नेपालमा उच्च रक्तचाप नियन्त्रणको मुख्य समस्या चिकित्सकीय ज्ञानको अभाव होइन। प्रभावकारी औषधि उपलब्ध छन्, जोखिम घटाउने उपाय ज्ञात छन् र रक्तचाप मापन अपेक्षाकृत सरल छ। कमजोर कडी भनेको समुदायबाट परीक्षणसम्म, परीक्षणबाट निदानसम्म, निदानबाट उपचारसम्म र उपचारबाट दीर्घकालीन नियन्त्रणसम्मको निरन्तरता हो।

विश्वव्यापी अनुभवले पनि यही देखाउँछ। उच्च रक्तचाप भएका मानिसको ठूलो हिस्सा अझै आफ्नो अवस्थाबारे अनभिज्ञ छ र उपचारमा रहेकामध्ये पनि पर्याप्त सङ्ख्याको रक्तचाप नियन्त्रणमा छैन। नेपालका लागि यसबाट आउने मुख्य पाठ स्पष्ट छ: केवल स्वास्थ्य संस्था निर्माण वा औषधि उपलब्ध गराएर सफलता मापन गर्न सकिँदैन। अन्तिम सूचक कति मानिसको रक्तचाप सुरक्षित स्तरमा दीर्घकालीन रूपमा नियन्त्रणमा रह्यो भन्ने हुनुपर्छ।

नेपालका लागि अब तीन काम निर्णायक देखिन्छन्। पहिलो, नयाँ तथा प्रतिनिधिमूलक राष्ट्रिय सर्वेक्षणबाट वर्तमान वास्तविक अवस्था पत्ता लगाउनुपर्छ। दोस्रो, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा रक्तचाप परीक्षण, उपचार र अनुगमनलाई नियमित सेवाको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्छ। तेस्रो, नागरिकले लक्षण पर्खेर होइन, जोखिम बुझेर समयमै परीक्षण गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

उच्च रक्तचापको खतरा यसको आवाजमा होइन, मौनतामा छ। यसले कुनै स्पष्ट चेतावनी नदिई वर्षौँसम्म मुटु, मस्तिष्क, मिर्गौला र रक्तनलीमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले यसको विरुद्ध सबैभन्दा सरल तर प्रभावकारी पहिलो कदम सही समयमा सही रक्तचाप मापन हो। त्यसपछि आवश्यक परे चिकित्सकीय मूल्याङ्कन, जीवनशैली सुधार, नियमित उपचार र निरन्तर अनुगमन आवश्यक हुन्छ।

नेपालको चुनौती नयाँ उपचार आविष्कार गर्नु होइन। उपलब्ध ज्ञान, परीक्षण र उपचारलाई व्यवस्थित रूपमा लाखौँ मानिससम्म पुर्‍याउनु हो। यही अन्तर घटाउन सके उच्च रक्तचापका कारण हुने हृदयरोग, मस्तिष्कघात, मिर्गौला क्षति र समयअगावै मृत्युको ठूलो हिस्सा रोक्न सकिन्छ।