गाजा शान्ति योजनामा अमेरिका–इजरायल मतभेद सतहमा, नेतान्याहुले १५ बुँदे मार्गचित्र अस्वीकार गरे

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

गाजा युद्ध अन्त्य गर्ने उद्देश्यले अमेरिकी नेतृत्वमा अघि सारिएको १५ बुँदे शान्ति मार्गचित्रलाई इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले सार्वजनिक रूपमा अस्वीकार गरेपछि अमेरिका र इजरायलबीचको रणनीतिक मतभेद सतहमा आएको छ। मध्यपूर्वमा अमेरिका–इजरायल र इरानबीचको तनाव जारी रहेका बेला गाजाको भविष्यबारे दुई सहयोगीबीच देखिएको फरक प्राथमिकताले क्षेत्रीय कूटनीतिमा थप अनिश्चितता सिर्जना गरेको छ।

इजरायली मन्त्रिपरिषदको साप्ताहिक बैठकमा नेतान्याहुले अमेरिकाले अघि सारेका सबै प्रस्ताव इजरायलका लागि स्वीकार्य नभएको बताए। उनले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पप्रति सम्मान रहेको उल्लेख गर्दै आवश्यक परे अमेरिकी प्रस्तावमा असहमति जनाउन इजरायल नहिचकिचाउने संकेत गरे।

अमेरिकी पक्षले भने नेतान्याहुको अभिव्यक्तिलाई तत्काल गम्भीर टकरावका रूपमा प्रस्तुत गरेको छैन। अमेरिकी अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै सार्वजनिक भएका विवरणअनुसार वासिङ्टनले इजरायलमा नजिकिँदै गरेको निर्वाचनको आन्तरिक राजनीतिक सन्दर्भलाई पनि ध्यानमा राखेको छ। यद्यपि पर्दापछाडि अमेरिकी अधिकारीहरूले नेतान्याहु सरकारलाई शान्ति प्रक्रियालाई अवसर दिन आग्रह गरिरहेको जनाइएको छ।

विवादको केन्द्रमा रहेको १५ बुँदे योजना गाजामा दीर्घकालीन युद्धविराम, हमासको निःशस्त्रीकरण, इजरायली सेनाको क्रमिक फिर्ता, पुनर्निर्माण तथा युद्धपछिको शासन व्यवस्थासम्बन्धी विषयसँग जोडिएको छ। नेतान्याहुले भने हमास पूर्ण रूपमा निःशस्त्र नभएसम्म इजरायली सेना गाजाबाट फिर्ता नहुने बताएका छन्।

हमासले भने आफू पछिल्लो मार्गचित्रप्रति प्रतिबद्ध रहेको जनाएको छ। उसका प्रतिनिधिले इजरायली आक्रमण पूर्ण रूपमा रोकिनुपर्ने, सेना फिर्ता हुनुपर्ने र पुनर्निर्माण प्रक्रिया अघि बढ्नुपर्ने शर्तलाई प्राथमिकता दिएका छन्। यसले दुवै पक्षको मूल सुरक्षा र राजनीतिक अवधारणाबीचको दूरी अझै ठूलो रहेको देखाउँछ।

अमेरिकी प्रयासका अगाडि यही सबैभन्दा ठूलो चुनौती देखिएको छ। वासिङ्टन एकातिर इजरायलको दीर्घकालीन सुरक्षा साझेदार हो भने अर्कोतिर अरब विश्व र व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष युद्ध कम गर्ने तथा राजनीतिक समाधानको मार्ग प्रस्तुत गर्नुपर्ने दबाबमा छ। इरानसँगको तनाव र अन्य क्षेत्रीय मोर्चा एकसाथ सक्रिय रहेका कारण अमेरिकाका लागि गाजामा दीर्घकालीन अस्थिरता थप रणनीतिक भार बन्न सक्छ।

इजरायलभित्रको निर्वाचन राजनीति पनि नेतान्याहुको अडानसँग जोडिएको छ। दक्षिणपन्थी गठबन्धनका केही प्रभावशाली नेताले हमास पूर्ण रूपमा पराजित नभएसम्म सैनिक दबाब घटाउन नहुने बताउँदै आएका छन्। यसले नेतान्याहुलाई अमेरिकी शान्ति प्रस्ताव स्वीकार गर्दा घरेलु राजनीतिक समर्थन गुम्न सक्ने अवस्थासँग जोडेको छ।

यद्यपि गाजा शान्ति योजनामाथि प्रश्न इजरायलको स्वीकृति वा अस्वीकृतिमा मात्र सीमित छैन। प्रस्ताव बाह्य शक्तिहरूको सक्रियतामा तयार भएको र प्यालेस्टिनी पक्षको व्यापक राजनीतिक सहभागिता पर्याप्त नभएको आलोचना पनि भइरहेको छ। गाजाको भावी शासन, हमासको राजनीतिक तथा सैन्य हैसियत, इजरायली सेनाको फिर्ती, सुरक्षा प्रत्याभूति र पुनर्निर्माणजस्ता विषयमा स्पष्ट सहमति नभएसम्म मार्गचित्र कार्यान्वयन कठिन रहने देखिन्छ।

यस घटनाले एउटा पुरानो तथ्य पुनः स्पष्ट गरेको छ: द्वन्द्वरत पक्षको वास्तविक राजनीतिक सहमति बिना बाह्य रूपमा तयार गरिएका शान्ति योजनाले स्थायी समाधान दिन कठिन हुन्छ। अमेरिका–इजरायलबीचको मतभेदले मात्र होइन, इजरायल–हमासबीचको आधारभूत अविश्वासले पनि प्रक्रियालाई जटिल बनाइरहेको छ।

चीनले यस विषयमा निरन्तर रूपमा तत्काल र स्थायी युद्धविराम, मानवीय संकटको अन्त्य र दुई राष्ट्र समाधानको कार्यान्वयनमा जोड दिँदै आएको छ। बेइजिङले ‘प्यालेस्टिनीहरूले प्यालेस्टाइनको शासन गर्ने’ सिद्धान्तलाई समर्थन गर्दै प्यालेस्टिनी प्रश्नको पूर्ण, न्यायोचित र दीर्घकालीन समाधान संयुक्त राष्ट्रसंघीय ढाँचा तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहमतिका आधारमा खोजिनुपर्ने धारणा राखेको छ।

गाजामा पछिल्लो गतिरोधले मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापना केवल अस्थायी युद्धविराम वा बाह्य कूटनीतिक दस्तावेजबाट सम्भव नहुने संकेत गरेको छ। प्यालेस्टिनी र इजरायली दुवै पक्षको वास्तविक सहभागिता, क्षेत्रीय शक्तिको समर्थन तथा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा आधारित राजनीतिक समाधानबिना अहिलेको शान्ति प्रयास फेरि अर्को अपूर्ण मार्गचित्रमा सीमित हुने जोखिम कायम छ।