मधुमेह: नेपालमा मौन सार्वजनिक स्वास्थ्य जोखिम, पहिचान र नियन्त्रणमा किन आवश्यक छ नयाँ दृष्टिकोण?

# एड्रियन मर्सर

मधुमेहलाई धेरैले अझै पनि सामान्य रूपमा ‘चिनी रोग’ भनेर बुझ्ने गर्छन्। तर रगतमा ग्लुकोजको मात्रा बढ्नु यसको एउटा प्रमुख संकेत मात्र हो। लामो समयसम्म नियन्त्रणमा नरहेको मधुमेहले मुटु, मिर्गौला, आँखा, रक्तनली र स्नायु प्रणालीमा क्रमिक क्षति पुर्‍याउन सक्छ। अझ जटिल पक्ष के हो भने विशेषगरी टाइप–२ मधुमेह वर्षौँसम्म स्पष्ट लक्षणबिना विकसित हुन सक्छ र रोग पहिचान हुँदासम्म कतिपय व्यक्तिमा जटिलता शुरु भइसकेको हुन सक्छ।

विश्वव्यापी तथ्याङ्कले मधुमेहलाई ठूलो सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा देखाएको छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार सन् २०२२ मा विश्वभर करिब ८३ करोड मानिस मधुमेहसँग बाँचिरहेका थिए। १८ वर्ष वा त्यसभन्दा माथिका वयस्कमा यसको व्यापकता सन् १९९० को ७ प्रतिशतबाट सन् २०२२ मा १४ प्रतिशत पुगेको थियो। न्यून तथा मध्यम आय भएका देशमा यसको वृद्धि अझ तीव्र देखिएको छ।

मधुमेह एउटै प्रकृतिको रोग भने होइन। टाइप–१ मधुमेहमा शरीरले आवश्यक इन्सुलिन उत्पादन गर्न सक्दैन र यसको रोकथाम गर्ने प्रमाणित उपाय हालसम्म छैन। टाइप–२ मधुमेहमा शरीरले इन्सुलिन प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न नसक्ने अवस्था विकसित हुन्छ। विश्वमा मधुमेहका अधिकांश बिरामी टाइप–२ समूहमा पर्छन् र स्वस्थ खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि, स्वस्थ तौल तथा सुर्तीजन्य पदार्थबाट टाढा रहने जस्ता उपायले यसको जोखिम घटाउन वा रोग शुरु हुने समय पछाडि धकेल्न मद्दत गर्न सक्छन्।

नेपालको अवस्था बुझ्दा तथ्याङ्कलाई सावधानीपूर्वक व्याख्या गर्न आवश्यक छ। नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषदले विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको प्राविधिक सहयोगमा गरेको STEPS 2019 सर्वेक्षणमा १५ देखि ६९ वर्ष उमेरका पाँच हजार पाँच सयभन्दा बढी व्यक्ति सहभागी थिए। तीमध्ये ५.८ प्रतिशतमा बढेको रक्तशर्करा पाइएको थियो।

तर यो ५.८ प्रतिशतलाई नेपालमा मधुमेहको प्रत्यक्ष राष्ट्रिय व्यापकता भनेर बुझ्नु हुँदैन। STEPS मूलतः गैरसर्ने रोगका जोखिम कारकको जनसङ्ख्यास्तरीय निगरानी गर्ने सर्वेक्षण हो। यसमा देखिएको बढेको रक्तशर्करा मधुमेह जोखिम र सम्भावित रोगभारको महत्वपूर्ण संकेत हो, तर प्रत्येक सहभागीको चिकित्सकीय निदान पुष्टि गरिएको संख्या होइन।

अझ महत्वपूर्ण पक्ष यसको असमान वितरण हो। STEPS 2019 को विश्लेषणमा महानगर क्षेत्रमा बढेको रक्तशर्करा करिब १० प्रतिशत र तराईमा करिब ८ प्रतिशत देखिएको थियो। ग्रामीण नगरपालिका र पहाडी क्षेत्रमा यसको अनुपात तुलनात्मक रूपमा कम थियो। उमेर बढेसँगै रक्तशर्करा बढ्ने जोखिम पनि उल्लेख्य रूपमा बढेको देखिएको थियो।

यसले मधुमेहलाई केवल व्यक्तिले धेरै गुलियो खाने समस्याका रूपमा बुझ्नु अपर्याप्त रहेको देखाउँछ।

शहरीकरण, दैनिक शारीरिक गतिविधिमा कमी, ऊर्जा बढी भएका तथा अत्यधिक प्रशोधित खाद्य पदार्थको बढ्दो प्रयोग, अधिक तौल, उमेर र आनुवंशिक प्रवृत्तिसहित धेरै कारकले टाइप–२ मधुमेहको जोखिम प्रभावित गर्छन्। STEPS 2019 मा करिब एक चौथाइ सहभागी अधिक तौल वा मोटोपनको श्रेणीमा थिए। उच्च रक्तचाप, बढेको रक्तशर्करा, रगतमा असामान्य बोसो र अधिक तौल धेरै अवस्थामा एकअर्कासँग सम्बन्धित गैरसर्ने रोगका जोखिम हुन्।

किन ढिलो पत्ता लाग्छ?

टाइप–२ मधुमेहको एउटा प्रमुख चुनौती यसको प्रारम्भिक अवस्था हो। अत्यधिक तिर्खा लाग्ने, सामान्यभन्दा बढी पिसाब लाग्ने, थकान महसुस हुने, दृष्टि धमिलो हुने वा कारण नखुलेको तौल घट्नेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। तर सबै व्यक्तिमा यी लक्षण स्पष्ट हुँदैनन्। कतिपयमा रोग लामो समयसम्म कुनै उल्लेखनीय संकेत नदिई अघि बढ्न सक्छ।

त्यसैले लक्षण नदेखिनु मधुमेह नभएको प्रमाण होइन।

उमेर, पारिवारिक इतिहास, अधिक तौल, कम शारीरिक गतिविधि, उच्च रक्तचाप तथा अन्य चयापचय जोखिम भएका व्यक्तिमा स्वास्थ्यकर्मीको मूल्याङ्कनअनुसार रक्तशर्करा परीक्षण उपयोगी हुन सक्छ।

मधुमेहको वास्तविक जोखिम तत्काल देखिने असुविधाभन्दा यसको दीर्घकालीन असरमा बढी छ। लामो समयसम्म उच्च रक्तशर्कराले शरीरका साना तथा ठूला रक्तनलीमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। यसबाट आँखाको पर्दामा समस्या, मिर्गौलाको कार्यक्षमता कमजोर हुनु, स्नायुमा क्षति तथा हृदयाघात र मस्तिष्कघातको जोखिम बढ्न सक्छ।

मधुमेह र मिर्गौला स्वास्थ्यबीचको सम्बन्ध विशेष महत्वको छ। मधुमेह र उच्च रक्तचाप दीर्घकालीन मिर्गौला रोगका प्रमुख कारणमध्ये हुन्। मिर्गौला रोग अन्तिम चरणमा पुगेपछि डायलाइसिस वा प्रत्यारोपण आवश्यक पर्न सक्छ। त्यसैले स्वास्थ्य प्रणालीले केवल डायलाइसिस सेवा विस्तार गर्ने होइन, मधुमेह र उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिमा मिर्गौला क्षति प्रारम्भिक चरणमै पहिचान गर्ने संयन्त्र विकास गर्नु उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

उपचारभन्दा पहिले पहिचान

नेपालमा मधुमेह नियन्त्रणको बहस अस्पतालमा औषधि उपलब्ध गराउने विषयमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाबाटै जोखिममा रहेका व्यक्तिको पहिचान, आवश्यक परीक्षण, उपचार र नियमित अनुगमन जोड्न आवश्यक छ।

मधुमेह पहिचानका लागि परिस्थितिअनुसार खाली पेटको रगतमा ग्लुकोज, एचबीए१सी तथा अन्य स्वीकृत परीक्षण प्रयोग गरिन्छ। तर परीक्षणको एउटा नतिजा आफैँ व्याख्या गरेर औषधि शुरु वा बन्द गर्नु उचित हुँदैन। परीक्षणको प्रकृति, व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था र आवश्यक परे पुनःपरीक्षणका आधारमा स्वास्थ्यकर्मीले निदान पुष्टि गर्छन्।

रोग पत्ता लागेपछि पनि उपचारको लक्ष्य रगतमा चिनीको एउटा संख्या घटाउनु मात्र होइन। रक्तचाप, रगतमा बोसो, मिर्गौलाको अवस्था, आँखाको स्वास्थ्य र खुट्टा तथा स्नायुमा सम्भावित समस्याको मूल्याङ्कन पनि दीर्घकालीन हेरचाहको हिस्सा हुन सक्छ।

यही समग्र दृष्टिकोणले जटिलता रोक्न वा ढिलो गराउन मद्दत गर्छ।

‘चिनी नखाए पुग्छ’ भन्ने भ्रम

मधुमेहसम्बन्धी अर्को सामान्य भ्रम ‘चिनी नखाए रोग नियन्त्रण हुन्छ’ भन्ने हो। गुलियो खानेकुरा सीमित गर्नु उपयोगी हुन सक्छ, तर मधुमेह व्यवस्थापन त्यतिमै सीमित हुँदैन।

सम्पूर्ण आहारको गुणस्तर र परिमाण, शरीरको तौल, शारीरिक गतिविधि, निद्रा, सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग र व्यक्तिको समग्र स्वास्थ्य अवस्था महत्वपूर्ण हुन्छन्। विशेषगरी टाइप–२ मधुमेहको जोखिम घटाउन स्वस्थ आहार, नियमित शारीरिक गतिविधि र स्वस्थ तौल कायम राख्नु प्रभावकारी आधार हुन्।

तर यसको सम्पूर्ण जिम्मेवारी व्यक्तिमाथि मात्र राख्नु पनि उचित हुँदैन।

मानिसलाई स्वस्थ खाद्यवस्तु सहज र किफायती रूपमा उपलब्ध हुने वातावरण, पैदल हिँड्न तथा शारीरिक गतिविधिका लागि सुरक्षित स्थान, खाद्य पदार्थको स्पष्ट जानकारी र प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थामा सहज परीक्षणको व्यवस्था सार्वजनिक नीतिसँग सम्बन्धित विषय हुन्।

नेपालका लागि मुख्य चुनौती

नेपालको मधुमेह चुनौतीलाई तीन तहबाट हेर्न सकिन्छ। पहिलो, जोखिममा रहेका धेरै व्यक्ति लक्षण नदेखिएका कारण परीक्षणसम्म पुग्दैनन्। दोस्रो, रोग पहिचान भएपछि पनि दीर्घकालीन उपचार र नियमित अनुगमन कायम राख्नु स्वास्थ्य प्रणाली र परिवार दुवैका लागि चुनौती हुन सक्छ। तेस्रो, आँखा, मुटु वा मिर्गौलामा जटिलता देखिएपछि मात्र उपचार खोज्दा स्वास्थ्य र आर्थिक दुवै भार बढ्न सक्छ।

यसको समाधान विशेषज्ञ अस्पतालको संख्या बढाउनुमा मात्र छैन।

स्थानीय तह र प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थाबाटै उच्च रक्तचाप, मधुमेह, अधिक तौल तथा अन्य गैरसर्ने रोगका जोखिमलाई एकीकृत रूपमा पहिचान गर्न सकिने प्रणाली आवश्यक छ। परीक्षणपछि जोखिममा रहेको व्यक्ति कहाँ जाने, कति अवधिमा अनुगमन गर्ने र सम्भावित जटिलताको परीक्षण कहिले गर्ने भन्ने उपचार श्रृंखला स्पष्ट हुनुपर्छ।

यसमा स्वास्थ्य शिक्षा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। मधुमेह भएका व्यक्तिलाई खानपानमा ‘अनुशासन नभएको’ भनेर दोष लगाउनु वैज्ञानिक दृष्टिकोण होइन। आनुवंशिक प्रवृत्ति, उमेर, वातावरण, शारीरिक गतिविधि, शरीरको तौल र सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थासहित धेरै तत्वले टाइप–२ मधुमेहको जोखिम निर्धारण गर्छन्।

नेपालले अब के गर्नुपर्छ?

नेपालका लागि पहिलो आवश्यकता नियमित र विश्वसनीय राष्ट्रिय तथ्याङ्क हो। पुरानो तथ्याङ्कका आधारमा नयाँ अवस्थाको अनुमान लगाइरहनुभन्दा निश्चित अन्तरालमा जनसङ्ख्यास्तरीय सर्वेक्षण र रोग निगरानी आवश्यक छ।

दोस्रो, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा जोखिम पहिचान र परीक्षणलाई संस्थागत गर्नुपर्छ। मधुमेह पत्ता लागेपछि औषधि मात्र होइन, रक्तचाप, मिर्गौला, आँखा तथा अन्य जोखिमको निरन्तर हेरचाहसँग जोडिएको उपचार प्रणाली चाहिन्छ।

तेस्रो, रोकथामलाई स्वास्थ्य मन्त्रालयको मात्र जिम्मेवारीका रूपमा हेर्नु हुँदैन। शहरी योजना, खाद्य नीति, शिक्षा, विद्यालय, कार्यस्थल र स्थानीय सरकारसम्म जोडिएको बहुक्षेत्रीय दृष्टिकोण आवश्यक छ।

मधुमेहको सबैभन्दा ठूलो खतरा रक्तशर्कराको एउटा उच्च नतिजा मात्र होइन। वास्तविक खतरा रोग थाहा नपाई वा पर्याप्त नियन्त्रणबिना वर्षौँसम्म शरीरका महत्वपूर्ण अङ्गमा हुँदै जाने क्षति हो।

त्यसैले मधुमेह नियन्त्रणको पहिलो आधार डर होइन, सही जानकारी हो। उपचारको पहिलो आधार जटिलता देखिनु होइन, समयमै पहिचान हो। र दीर्घकालीन समाधान अस्पतालको शय्या वा औषधि मात्र होइन, रोकथाम, प्रारम्भिक परीक्षण, नियमित उपचार र जटिलताको निगरानीलाई एउटै स्वास्थ्य श्रृंखलामा जोड्ने सक्षम प्रणाली हो।