कलेजोमा बोसो जम्ने रोग: लक्षण नदेखिँदै बढिरहेको अर्को मौन स्वास्थ्य जोखिम

# एड्रियन मर्सर

कलेजोमा बोसो जम्ने समस्यालाई धेरैले सामान्य अवस्था ठान्छन्। पेटको अल्ट्रासाउन्ड गर्दा संयोगवश ‘फ्याटी लिभर’ देखिएपछि पनि कुनै स्पष्ट समस्या महसुस नभएकाले यसलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति छ। तर आधुनिक चिकित्साशास्त्रले यसलाई कलेजोको मात्र समस्या नभई मधुमेह, मुटुरोग, मोटोपन र अन्य चयापचय समस्यासँग जोडिएको महत्वपूर्ण स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा हेर्न थालेको छ।

विश्व स्वास्थ्य सभाले सन् २०२६ मा ‘स्टियाटोटिक लिभर डिजिज’ अर्थात कलेजोमा असामान्य रूपमा बोसो जम्ने रोगसमूहलाई बढ्दो विश्वव्यापी गैरसर्ने रोगको चुनौतीका रूपमा औपचारिक मान्यता दिएको छ। विश्वभर करिब १.७ अर्ब मानिस यस व्यापक रोगसमूहबाट प्रभावित रहेको अनुमान छ।

यसअन्तर्गत पर्ने प्रमुख अवस्थामध्ये ‘मेटाबोलिक डिसफङ्सन एसोसिएटेड स्टियाटोटिक लिभर डिजिज’ अर्थात MASLD एक हो। यसमा कलेजोमा बोसो जम्नुका साथै मधुमेह, अधिक तौल, पेट वरिपरि बढी बोसो, उच्च रक्तचाप वा रक्तचिल्लोसम्बन्धी चयापचय जोखिममध्ये एक वा बढी अवस्था जोडिएका हुन्छन्।

किन हुन्छ समस्या?

कलेजोले शरीरमा ऊर्जा व्यवस्थापन, ग्लुकोज र बोसोको चयापचय तथा विभिन्न पदार्थ प्रशोधन गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ। शरीरमा चयापचय प्रणाली असन्तुलित हुँदा अतिरिक्त बोसो कलेजोमा जम्मा हुन सक्छ।

अधिक तौल र मोटोपन महत्वपूर्ण जोखिम भए पनि सामान्य तौल भएका व्यक्तिमा समेत कलेजोमा बोसो जम्न सक्छ। त्यसैले शरीर बाहिरबाट दुब्लो देखिँदैमा कलेजो स्वस्थ छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

सबैभन्दा ठूलो चुनौती यसको मौन प्रकृति हो।

प्रारम्भिक अवस्थामा धेरै मानिसलाई कुनै स्पष्ट लक्षण हुँदैन। कतिपयमा थकान वा पेटको दायाँ माथिल्लो भागमा असहजता हुन सक्छ, तर यी लक्षण यस रोगका लागि मात्र विशिष्ट हुँदैनन्। त्यसैले अवस्था लामो समयसम्म पत्ता नलागी अघि बढ्न सक्छ।

सबै ‘फ्याटी लिभर’ एउटै स्तरको हुँदैन

कलेजोमा बोसो देखिएका सबै व्यक्तिमा गम्भीर कलेजो रोग विकसित हुन्छ भन्ने होइन। धेरैमा अवस्था लामो समय स्थिर रहन सक्छ। तर केही व्यक्तिमा कलेजोमा सूजन र तन्तु कडा हुने फाइब्रोसिस विकसित हुन सक्छ।

फाइब्रोसिस बढ्दै गए सिरोसिस र सीमित अवस्थामा कलेजोको क्यान्सरसम्मको जोखिम हुन सक्छ। त्यसैले कलेजोमा बोसो छ कि छैन भन्ने मात्र होइन, कलेजोमा क्षति वा फाइब्रोसिस कति छ भन्ने मूल्याङ्कन अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालका लागि किन सान्दर्भिक?

नेपालमा MASLD को वर्तमान राष्ट्रिय व्यापकता निर्धारण गर्ने छुट्टै जनसङ्ख्यास्तरीय सर्वेक्षण पर्याप्त छैन। त्यसैले सीमित अस्पताल वा स्थानीय अध्ययनको तथ्यलाई सम्पूर्ण देशको अवस्था भनेर प्रस्तुत गर्नु वैज्ञानिक हुँदैन।

तर यससँग सम्बन्धित जोखिम भने स्पष्ट छन्।

नेपाल STEPS 2019 अनुसार १५ देखि ६९ वर्षका करिब एक चौथाइ अर्थात २४.३ प्रतिशत सहभागी अधिक तौल वा मोटोपनको श्रेणीमा थिए। त्यही सर्वेक्षणले उच्च रक्तचाप, बढेको रक्तशर्करा र अन्य गैरसर्ने रोगका जोखिम पनि नेपाली जनसङ्ख्यामा उल्लेख्य रहेको देखाएको थियो।

शहरीकरण, कम शारीरिक गतिविधि, अत्यधिक प्रशोधित तथा ऊर्जा बढी भएका खाद्य पदार्थको बढ्दो प्रयोग र चयापचयसम्बन्धी रोगको विस्तारले कलेजो स्वास्थ्यलाई पनि महत्वपूर्ण सार्वजनिक स्वास्थ्य विषय बनाउँदै लगेको छ।

कलेजोमा बोसो देखिनु मात्र पर्याप्त जानकारी होइन

अल्ट्रासाउन्डले कलेजोमा बोसो जमेको संकेत दिन सक्छ। तर त्यसले कलेजोमा फाइब्रोसिस कति छ भन्ने पूर्ण जानकारी दिँदैन। सामान्य देखिएको कलेजोसम्बन्धी रक्त परीक्षणले पनि प्रत्येक अवस्थामा गम्भीर रोग नभएको सुनिश्चित गर्दैन।

विशेषगरी टाइप–२ मधुमेह, पेट वरिपरि अत्यधिक बोसो वा अन्य चयापचय जोखिम भएका व्यक्तिमा स्वास्थ्यकर्मीले रक्त परीक्षणमा आधारित जोखिम मूल्याङ्कन र आवश्यक परे कलेजोको कडापन मापन गर्ने गैरआक्रामक परीक्षण प्रयोग गर्न सक्छन्।

हरेक व्यक्तिलाई एउटै परीक्षण आवश्यक हुँदैन। जोखिमअनुसार परीक्षण र अनुगमन तय गर्नु नै उचित चिकित्सा अभ्यास हो।

व्यवस्थापनको आधार जीवनशैली

MASLD व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण आधार चयापचय स्वास्थ्य सुधार गर्नु हो। सन्तुलित भोजन, नियमित शारीरिक गतिविधि, व्यक्तिको स्वास्थ्यअनुकूल तौल व्यवस्थापन, मधुमेह र उच्च रक्तचापको उचित नियन्त्रण तथा मदिराबाट टाढा रहनुले कलेजो स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

तर ‘फ्याटी लिभर’ देखियो भन्दै अत्यधिक उपवास, असन्तुलित आहार वा प्रमाणहीन औषधि तथा पूरक पदार्थ प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। रोगको अवस्था र अन्य स्वास्थ्य जोखिमअनुसार चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

नेपालले के गर्नुपर्छ?

नेपालको गैरसर्ने रोग नियन्त्रण रणनीतिमा मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मोटोपन र मुटुरोगसँगै कलेजो स्वास्थ्यलाई पनि जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता बढ्दै गएको छ।

विशेषगरी उच्च जोखिम भएका व्यक्तिमा समयमै मूल्याङ्कन गर्ने व्यवस्था विस्तार गर्न सकिए गम्भीर कलेजो रोग विकसित हुनुअघि नै जोखिम पहिचान गर्न सकिन्छ।

यसका लागि राष्ट्रिय तथ्याङ्क पनि आवश्यक छ। नेपालमा यो समस्या कति व्यापक छ, कुन समूह बढी जोखिममा छन् र कति व्यक्तिमा गम्भीर फाइब्रोसिस विकसित भइरहेको छ भन्ने भरपर्दो तथ्याङ्कले भविष्यको स्वास्थ्य नीति निर्धारणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

कलेजोमा बोसो जम्नु अल्ट्रासाउन्ड रिपोर्टमा लेखिएको एउटा सामान्य वाक्य मात्र होइन। कतिपय व्यक्तिका लागि यो शरीरको समग्र चयापचय स्वास्थ्यमा समस्या शुरु भएको संकेत हुन सक्छ।

यसलाई डरको विषय बनाउनु आवश्यक छैन, तर बेवास्ता गर्नु पनि उचित होइन। समयमै जोखिम पहिचान, स्वस्थ जीवनशैली र आवश्यक चिकित्सकीय अनुगमनले गम्भीर जटिलता रोक्न वा ढिलो गराउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।