टाइप–२ मधुमेह: लक्षण देखिनुअघि शरीरले दिइरहेको मौन चेतावनी
# एड्रियन मर्सर
मधुमेहलाई धेरैले अझै पनि “रगतमा चिनी बढ्ने रोग” भनेर मात्र बुझ्छन्। तर टाइप–२ मधुमेह त्यसभन्दा धेरै व्यापक समस्या हो। शरीरले इन्सुलिनलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न नसक्दा वा पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न नसक्दा रगतमा ग्लुकोजको मात्रा क्रमशः बढ्दै जान्छ। समस्या यतिमै सीमित हुँदैन। लामो समयसम्म नियन्त्रणबाहिर रहेको उच्च रक्तशर्कराले मुटु, रक्तनली, मिर्गौला, आँखा र स्नायु प्रणालीमा क्षति पुर्याउन सक्छ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार विश्वभर मधुमेहको बोझ तीव्र रूपमा बढिरहेको छ र यसको ठूलो हिस्सा टाइप–२ मधुमेहले ओगटेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासंघको सन् २०२४ को नेपालसम्बन्धी अनुमानअनुसार देशमा वयस्क मधुमेहको प्रचलन ७.७ प्रतिशत छ र करिब १२ लाख ५९ हजार वयस्क यससँग बाँचिरहेका छन्। नेपालजस्तो देशका लागि यो केवल उपचारको प्रश्न होइन, प्रारम्भिक पहिचान र रोकथामको ठूलो सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौती पनि हो।
टाइप–२ मधुमेहको सबैभन्दा जटिल पक्ष यसको “मौन” सुरुवात हो। धेरै मानिसमा रोग विकसित भइरहँदा कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिन सक्छ। अत्यधिक तिर्खा लाग्ने, बारम्बार पिसाब लाग्ने, सामान्यभन्दा बढी थकान महसुस हुने, दृष्टि धमिलो हुने वा कारणबिना तौल घट्ने जस्ता संकेत देखिन सक्छन्, तर यस्ता लक्षण नआउँदै पनि रक्तशर्करा असामान्य स्तरमा पुगिसकेको हुन सक्छ। यसैले आफूलाई स्वस्थ महसुस गर्नु मात्र मधुमेह नभएको प्रमाण होइन।
मधुमेहअघि आउने अवस्थालाई प्रायः प्रिडायबिटिज भनिन्छ। यस अवस्थामा रक्तशर्करा सामान्यभन्दा माथि हुन्छ तर मधुमेहको निदान हुने तहसम्म पुगेको हुँदैन। यो अवस्था एउटा महत्त्वपूर्ण चेतावनी हो, अन्तिम फैसला होइन। उचित जीवनशैली परिवर्तन र चिकित्सकीय निगरानीले धेरै व्यक्तिमा टाइप–२ मधुमेहतर्फको प्रगति ढिलो गर्न वा रोक्न सकिन्छ। यही चरणमा रोग पहिचान गर्नु सबैभन्दा प्रभावकारी अवसरमध्ये एक हो।
विशेषतः पेट वरिपरि बोसो बढी हुने, तौल बढी भएको, परिवारमा मधुमेहको इतिहास भएको, उच्च रक्तचाप रहेको, शारीरिक गतिविधि कम हुने वा पहिले गर्भावस्थामा मधुमेह देखिएको व्यक्तिले रक्तशर्करा परीक्षणलाई सामान्य स्वास्थ्य परीक्षणको हिस्सा बनाउनुपर्छ। उमेर बढेसँगै जोखिम पनि बढ्छ, तर टाइप–२ मधुमेह अब वृद्धावस्थामा मात्र सीमित छैन। निष्क्रिय जीवनशैली, बढी क्यालोरीयुक्त खाना र बढ्दो मोटोपनका कारण कम उमेरका मानिसमा समेत जोखिम बढिरहेको छ।
रक्तशर्करा जाँचका लागि उपवासपछि गरिने रगत परीक्षण, एचबीए१सी र आवश्यकताअनुसार ग्लुकोज सहनशीलता परीक्षण प्रयोग गरिन्छ। कुन परीक्षण आवश्यक छ र परिणामको अर्थ के हो भन्ने निर्णय स्वास्थ्यकर्मीको मूल्याङ्कनसँग जोडेर गर्नुपर्छ। घरमा प्रयोग गरिने ग्लुकोमिटर नियमित निगरानीका लागि उपयोगी हुन सक्छ, तर केवल एउटा आकस्मिक मापनका आधारमा आफूलाई मधुमेह भएको वा नभएको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।
रोकथामको आधार अत्यन्त जटिल छैन। स्वस्थ तौल कायम राख्ने, हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम तीव्रताको शारीरिक गतिविधि गर्ने, अत्यधिक चिनी र सन्तृप्त बोसोयुक्त खानेकुरा कम गर्ने, पर्याप्त सागसब्जी र अन्य पोषणयुक्त खाना खाने तथा धूमपान नगर्ने बानीले टाइप–२ मधुमेहको जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ। नियमित हिँडाइलाई समेत व्यवस्थित दैनिक गतिविधिमा रूपान्तरण गर्दा दीर्घकालीन लाभ हुन सक्छ।
तर मधुमेह रोकथामलाई केवल “चिनी नखाने” सल्लाहमा सीमित गर्नु गलत हुन्छ। समस्या सम्पूर्ण जीवनशैली, तौल, शारीरिक गतिविधि, आनुवंशिक जोखिम र शरीरको चयापचय प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन्छ। कसैले मिठाई नखाँदैमा जोखिम शून्य हुँदैन, र मधुमेह भएको व्यक्तिले चिकित्सकीय सल्लाहबिना अत्यधिक कठोर आहार अपनाउनु पनि समाधान होइन।
मधुमेहको प्रारम्भिक पहिचानले केवल रक्तशर्करा नियन्त्रण गर्ने अवसर दिँदैन। यसले मिर्गौला, आँखा, मुटु र स्नायुमा भविष्यमा हुन सक्ने क्षतिलाई कम गर्ने समय पनि दिन्छ। मधुमेह भइसकेपछि नियमित रक्तचाप जाँच, मिर्गौला परीक्षण, आँखाको परीक्षण र आवश्यकताअनुसार खुट्टाको स्वास्थ्य मूल्याङ्कनसमेत दीर्घकालीन उपचारको भाग बन्छ।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देश सरल छ: टाइप–२ मधुमेह धेरै समयसम्म लक्षणबिना रहन सक्छ, तर परीक्षणबिना अदृश्य रहेको जोखिम अदृश्य नै रहिरहँदैन। जोखिम भएका व्यक्तिले समयमै जाँच गर्नु र सामान्य अवस्थामै स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु उपचार शुरु गर्नुभन्दा अघि उपलब्ध हुने सबैभन्दा प्रभावकारी स्वास्थ्य सुरक्षा हो।
