मिर्गौलाको दीर्घरोग: लक्षण नदेखिँदै बढ्ने जोखिम, नेपालमा समयमै जाँच किन अपरिहार्य?

एड्रियन मर्सर

मिर्गौलाको दीर्घरोग अर्थात क्रोनिक किड्नी डिजिज (CKD) त्यस्तो स्वास्थ्य समस्या हो, जसले लामो समयसम्म शरीरभित्र मिर्गौलाको कार्यक्षमता घटाइरहँदा पनि प्रारम्भिक चरणमा कुनै स्पष्ट चेतावनी नदिन सक्छ। थकान, खुट्टा सुन्निने वा पिसाबमा परिवर्तन नदेखिएको आधारमा मिर्गौला स्वस्थ छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न नसकिनु यही रोगको सबैभन्दा गम्भीर पक्ष हो।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले अप्रिल २०२६ मा सार्वजनिक गरेको तथ्यअनुसार विश्वभर अनुमानित ६७ करोड ४० लाख मानिस मिर्गौलाको दीर्घरोगसँग बाँचिरहेका छन् र तीमध्ये अधिकांश न्यून तथा मध्यम आय भएका देशमा छन्। रोगको सबैभन्दा गम्भीर अवस्था मिर्गौला विफलता हो, जहाँ बिरामीलाई जीवन जोगाउन डायलाइसिस वा मिर्गौला प्रत्यारोपण आवश्यक पर्न सक्छ।

नेपाल पनि यस जोखिमबाट बाहिर छैन। सन् २०२५ मा ‘जर्नल अफ नेफ्रोलोजी’मा प्रकाशित नेपालसम्बन्धी विस्तृत समीक्षाले सन् २०१९ को राष्ट्रिय सर्वेक्षणमा मिर्गौलाको दीर्घरोगको प्रचलन ६.२ प्रतिशत देखिएको उल्लेख गरेको छ। फरक तथ्याङ्कीय विधिमा आधारित ग्लोबल बर्डेन अफ डिजिजको अनुमानले सन् २०२१ मा नेपालमा प्रति एक लाख जनसङ्ख्यामा करिब १० हजार ८८८ CKD का बिरामी रहेको देखाएको थियो। यी आँकडा एउटै विधिबाट नआएकाले प्रत्यक्ष तुलना गर्न मिल्दैन, तर दुवैले नेपालमा रोगको बोझ महत्वपूर्ण रहेको संकेत गर्छन्।

CKD भनेको सामान्यतया मिर्गौलाको संरचना वा कार्यमा कम्तीमा तीन महिनासम्म कायम रहने असामान्य अवस्था हो, जसले स्वास्थ्यमा असर पार्छ। यसको मूल्याङ्कन गर्दा मुख्यतः मिर्गौलाले रगत छान्ने क्षमता र पिसाबबाट प्रोटिन चुहावटको अवस्था हेरिन्छ।

रगतमा क्रिएटिनिन जाँच गरेर अनुमानित ग्लोमेरुलर फिल्ट्रेसन रेट अर्थात eGFR निकालिन्छ। eGFR ६० भन्दा तल लगातार तीन महिना वा बढी रहनु CKD को महत्वपूर्ण आधार हुन सक्छ। तर eGFR मात्र पर्याप्त हुँदैन। मिर्गौलाको प्रारम्भिक क्षति हुँदा रगत छान्ने क्षमता सामान्यजस्तै देखिए पनि पिसाबमा एल्बुमिन चुहिन शुरु भइसकेको हुन सक्छ।

त्यसैले अहिलेको अन्तर्राष्ट्रिय निर्देशिकाले जोखिममा रहेका व्यक्तिमा दुईवटा आधारभूत परीक्षणलाई विशेष महत्व दिन्छ। पहिलो, रगतको क्रिएटिनिनबाट निकालिने eGFR। दोस्रो, पिसाबको एल्बुमिन–क्रिएटिनिन अनुपात अर्थात UACR वा ACR। पिसाबमा एल्बुमिन ३० मिलिग्राम प्रतिग्राम वा त्यसभन्दा बढी लगातार देखिनु मिर्गौला क्षतिको संकेत हुन सक्छ।

एउटा मात्र असामान्य रिपोर्टका आधारमा CKD घोषणा गर्न भने मिल्दैन। शरीरमा पानीको कमी, अचानक भएको संक्रमण, तीव्र मिर्गौला चोट वा अन्य अस्थायी अवस्थाले पनि क्रिएटिनिन र पिसाबको रिपोर्ट बदल्न सक्छ। त्यसैले असामान्य eGFR वा एल्बुमिनुरिया भेटिएमा चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार दोहोर्‍याएर जाँच गरी कम्तीमा तीन महिनासम्म अवस्था कायम छ कि छैन भन्ने पुष्टि आवश्यक हुन्छ।

CKD को चरण eGFR का आधारमा G1 देखि G5 सम्म वर्गीकरण गरिन्छ। G1 मा eGFR ९० वा त्यसभन्दा माथि, G2 मा ६० देखि ८९, G3a मा ४५ देखि ५९, G3b मा ३० देखि ४४, G4 मा १५ देखि २९ र G5 मा १५ भन्दा कम हुन्छ। तर G1 वा G2 हुनु मात्रै CKD होइन। ती चरणमा मिर्गौला क्षतिको अन्य प्रमाण, जस्तै लगातार एल्बुमिनुरिया, संरचनात्मक असामान्यता वा अन्य चिकित्सकीय प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

प्रारम्भिक CKD किन खतरनाक छ भन्ने प्रश्नको उत्तर यसको मौन प्रकृतिमा छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार मिर्गौलाको रोग प्रायः उन्नत चरण नपुग्दासम्म लक्षणविहीन रहन सक्छ। रोग धेरै अघि बढेपछि थकान, सास फेर्न गाह्रो हुनु, खुट्टा वा शरीर सुन्निनु, मांसपेशी बाउँडिनु, लगातार चिलाउनु, वाकवाकी वा बान्ता जस्ता समस्या देखिन सक्छन्। तर यस्ता लक्षण देखा पर्दासम्म मिर्गौलाको कार्य उल्लेख्य रूपमा घटिसकेको हुन सक्छ।

मधुमेह र उच्च रक्तचाप CKD का प्रमुख जोखिम हुन्। त्यस्तै मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोग, मिर्गौलामा हुने विभिन्न प्रकारका सूजन, केही वंशानुगत रोग, पिसाबको बाटोमा दीर्घ अवरोध, केही औषधि तथा विषाक्त पदार्थको प्रभाव र पहिले भएको तीव्र मिर्गौला चोटले पनि जोखिम बढाउन सक्छ।

नेपालका लागि मधुमेह र उच्च रक्तचापसँग CKD को सम्बन्ध विशेष महत्वपूर्ण छ। नेपालमा यी दुवै नसर्ने रोगको बोझ बढिरहेको अवस्थामा मिर्गौलाको प्रारम्भिक जाँचलाई छुट्टै कार्यक्रमभन्दा मधुमेह र रक्तचाप व्यवस्थापनकै नियमित भाग बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

कुनै व्यक्तिलाई मधुमेह छ भने रगतमा चिनी नियन्त्रणमा भए पनि समय समयमा मिर्गौलाको परीक्षण आवश्यक हुन्छ। उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिमा पनि रक्तचापले वर्षौँसम्म मिर्गौलाका सूक्ष्म रक्तनलीलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ। उल्टो, मिर्गौलाको रोगले पनि रक्तचाप बढाउन सक्छ। यसरी CKD र उच्च रक्तचाप एकअर्कालाई खराब बनाउने चक्रमा प्रवेश गर्न सक्छन्।

मिर्गौलाको रोग केवल डायलाइसिसको विषय पनि होइन। CKD बढ्दै जाँदा मुटुरोग र मस्तिष्कघातको जोखिम बढ्न सक्छ। रक्तअल्पता, शरीरमा पानी जम्मा हुनु, पोटासियम बढ्नु, एसिडको सन्तुलन बिग्रनु तथा हड्डी र खनिजसम्बन्धी समस्या पनि देखिन सक्छन्। धेरै अवस्थामा मिर्गौला विफल हुनुअघि नै मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी जटिलताले स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ।

यसैले प्रारम्भिक पहिचानको उद्देश्य केवल डायलाइसिस ढिलो गर्नु होइन। समयमै रोग पत्ता लागेमा रक्तचाप, मधुमेह र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण, उपयुक्त औषधि, खानपान तथा जीवनशैली व्यवस्थापन र आवश्यक चिकित्सकीय अनुगमनबाट रोगको गति घटाउन तथा मुटुसम्बन्धी जोखिम कम गर्न सकिन्छ।

विशेषगरी मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा मुटुरोग भएका व्यक्ति, पहिले तीव्र मिर्गौला समस्या भइसकेका व्यक्ति तथा चिकित्सकले उच्च जोखिममा ठहर गरेका व्यक्तिले लक्षण कुर्नु हुँदैन। उनीहरूमा eGFR र पिसाबको ACR परीक्षण प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामै उपलब्ध गराउन सकिए प्रारम्भिक रोग पहिचानको सम्भावना उल्लेख्य रूपमा बढ्छ।

एकपटक CKD पुष्टि भएपछि पनि एउटै रिपोर्ट हेरेर बस्नु पर्याप्त हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय KDIGO निर्देशिकाले CKD भएका वयस्कमा eGFR र एल्बुमिनुरिया कम्तीमा वर्षमा एकपटक मूल्याङ्कन गर्न सुझाउँछ। रोग बढ्ने जोखिम धेरै भएका व्यक्तिमा चिकित्सकीय निर्णयअनुसार अझ छिटो छिटो परीक्षण आवश्यक पर्न सक्छ।

नेपालमा अर्को चुनौती सेवा पहुँच हो। सन् २०२५ मा प्रकाशित समीक्षाले उपलब्ध तथ्यका आधारमा नेपालमा नेफ्रोलोजिस्ट र हेमोडायलाइसिस केन्द्रको सङ्ख्या सीमित तथा सेवा ठूलो मात्रामा काठमाडौंमा केन्द्रित रहेको औँल्याएको थियो। त्यसैले मिर्गौलाको रोगलाई अन्तिम चरण पुगेपछि विशेषज्ञ अस्पतालको जिम्मामा मात्र छाड्ने रणनीति पर्याप्त हुँदैन।

मधुमेह र उच्च रक्तचाप जाँच हुने स्वास्थ्य संस्था, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र तथा नियमित स्वास्थ्य परीक्षणमै क्रिएटिनिन, eGFR र पिसाबको एल्बुमिन परीक्षण जोड्न सकिए धेरै व्यक्तिमा रोग डायलाइसिस आवश्यक पर्ने अवस्थाभन्दा वर्षौँअघि पत्ता लाग्न सक्छ।

विश्व स्वास्थ्य सभाले सन् २०२५ मा पहिलोपटक मिर्गौला स्वास्थ्यसम्बन्धी पृथक प्रस्ताव पारित गर्दै देशहरूलाई मिर्गौला रोगको रोकथाम, प्रारम्भिक पहिचान र उपचारलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणाली तथा प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा समावेश गर्न आग्रह गरेको थियो। विशेषगरी मधुमेह र उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिको प्रारम्भिक परीक्षणलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

व्यक्तिगत स्तरमा मिर्गौला जोगाउन रक्तचाप र मधुमेह नियन्त्रण, स्वस्थ तौल, नियमित शारीरिक गतिविधि, धूमपानबाट टाढा रहनु र चिकित्सकीय सल्लाहबिना मिर्गौलामा असर गर्न सक्ने औषधि वा अज्ञात सामग्री भएका उपचारको अनावश्यक प्रयोग नगर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। CKD पुष्टि भएका व्यक्तिको खानपान भने रोगको चरण, पोटासियम, प्रोटिन, रक्तचाप र अन्य अवस्थाअनुसार फरक हुने भएकाले सबैलाई एउटै ‘किड्नी डाइट’ लागू गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

नेपालमा मिर्गौलाको स्वास्थ्य नीतिको केन्द्र डायलाइसिसको पहुँचमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन। डायलाइसिस आवश्यक नपर्ने अवस्थामा नै रोग पत्ता लगाउने प्रणाली बलियो बनाउनु धेरै प्रभावकारी सार्वजनिक स्वास्थ्य रणनीति हुन सक्छ।

मिर्गौलाको दीर्घरोगको सबैभन्दा ठूलो चेतावनी यही हो कि प्रारम्भिक चरणमा यसले चेतावनी नदिन सक्छ। त्यसैले जोखिममा रहेका व्यक्तिका लागि ‘लक्षण आएपछि जाँच’ होइन, ‘जोखिम भएकै बेला जाँच’ मिर्गौला जोगाउने निर्णायक उपाय बन्न सक्छ।