५५ वर्षदेखि हरिण जोगाउँदै आएको परिवार, सिचाङमा संरक्षणको अनुपम कथा

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

जङ्गली रातो हरिण सामान्यतः मानिसदेखि टाढै रहन्छन्। तर चीनको दक्षिणपश्चिमी सिचाङ स्वायत्त प्रदेशको छाम्दोस्थित रिवोछे राष्ट्रिय प्रकृति आरक्षमा दृश्य फरक छ। आरक्षका वनरक्षक पेमा छेवाङ घुँडा टेकेर सलगम र नुन मिसाइएको आहार दिन थाल्दा हरिणहरू उनीनजिक आउँछन् र उनका हातमा शरीर दल्दै आत्मीयता देखाउँछन्।

मानिस र वन्यजन्तुबीच बनेको यो असामान्य विश्वास एक दिनमा तयार भएको होइन। यसको पछाडि पेमा छेवाङको परिवारले तीन पुस्तासम्म निरन्तर अघि बढाएको ५५ वर्ष लामो संरक्षण यात्रा छ।

यो कथा सन् १९७० मा उनकी आमा चाङचुब ल्हामोबाट शुरु भएको थियो। त्यतिबेला १५ वर्षकी ल्हामोले हिउँ परिरहेको अत्यन्त चिसो रातमा तीनवटा नवजात रातो हरिणका बच्चा फेला पारेकी थिइन्।

उनले लामो समयसम्म ती बच्चाका माउ फर्कने प्रतीक्षा गरिन्। माउ नफर्केपछि शिकारी जनावर र भोकबाट जोगाउन तीनै बच्चालाई घर ल्याइन्।

त्यो समय स्थानीय पशुपालक परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर थियो र केही चौँरीकै भरमा जीविका चल्थ्यो। तर सीमित स्रोतका बीच पनि ल्हामोले तातो चौँरीको दूध खुवाएर ती हरिण हुर्काइन्। अत्यधिक चिसो रातमा उनी तिनलाई आफूसँगै राखेर जोगाउँथिन्।

दुई वर्षपछि हरिणहरू आफैँ बाँच्न सक्ने भएपछि ल्हामोले तिनलाई प्रकृतिमै फर्काइन्। तर त्यसपछिको जाडोमा ती हरिण फेरि उनको घरनजिक फर्किए, यसपटक केही थप हरिण लिएर।

त्यसपछि मानिस र हरिणबीचको सम्बन्ध थप गहिरिँदै गयो। ल्हामोले ती हरिणलाई आफ्नै सन्तानजस्तै नामसमेत दिएकी थिइन्।

उनको संरक्षण प्रयासबारे जानकारी पाएपछि स्थानीय सरकारले सन् १९७५ मा रातो हरिणलाई जाडोयाममा चराउन छुट्टै चरन क्षेत्र उपलब्ध गरायो र ल्हामोलाई वनरक्षकको जिम्मेवारी दियो।

रिवोछे रातो हरिण प्रकृति आरक्ष सन् १९९३ मा स्थापना भयो र सन् २००५ मा राष्ट्रियस्तरको प्रकृति आरक्षमा स्तरोन्नति गरियो।

दशकौँसम्म ल्हामोले सुख्खा मौसममा हरिणका लागि नुन र सलगम बोकेर कठिन पहाडी बाटो हिँडिन्। जाडोमा नदीको पानी जम्दा बरफ फुटाएर हरिणका लागि पानी निकाल्थिन्। कठोर चिसोमा निरन्तर काम गर्दा उनका हात सधैँ चिरा पर्ने र घाउ हुने गरेको परिवारले सम्झन्छ।

उनको संरक्षण यात्राको सबैभन्दा कठिन परीक्षा सन् २००८ को प्रारम्भिक वसन्तमा आयो। भीषण हिमपातपछि चरन क्षेत्र करिब एक मिटर बाक्लो हिउँले ढाकियो। सयौँ हरिण भोक र चिसोले मर्न सक्ने अवस्था बनेपछि ल्हामोले परिवार र गाउँलेलाई परिचालन गरेर हिउँभित्रका विभिन्न स्थानसम्म आहार पुर्‍याइन्।

लगातारको कठिन श्रमका कारण उनको खुट्टामा गम्भीर शीतदंश भयो। उभिनसमेत कठिन हुँदा पनि उनले काम रोक्न मानिनन्। अन्तिम दुर्गम आहारस्थलमा कमजोर हरिणहरू उनको वरिपरि जम्मा भएर चिसोले सुन्निएका हात चाट्न थालेपछि उनी भावुक बनेकी थिइन्।

सरकार, वनरक्षक र स्थानीय समुदायको निरन्तर संरक्षण प्रयाससँगै १ लाख २० हजार हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको आरक्षमा रातो हरिणको संख्या पाँच सयभन्दा केही बढीबाट बढेर ८ हजारभन्दा माथि पुगेको बताइएको छ।

चीनमा अगस्ट १५ लाई राष्ट्रिय पारिस्थितिक दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यसै वर्षदेखि चीनको नयाँ पारिस्थितिक तथा वातावरणीय संहिता पनि कार्यान्वयनमा आएको छ, जसले वातावरण संरक्षण, प्रदूषण नियन्त्रण र हरित विकासका लागि कानुनी संरचनालाई थप सुदृढ बनाएको छ।

सिचाङले पनि पारिस्थितिक तथा वातावरणीय संरक्षणलाई उच्च प्राथमिकता दिँदै आएको छ। प्रदेशमा विभिन्न प्रकारका ४७ वटा प्रकृति आरक्ष स्थापना गरिएका छन्, जसको कुल क्षेत्रफल ४ लाख १२ हजार २०० वर्ग किलोमिटर छ।

चाङचुब ल्हामोको सन् २०२४ मा निधन भयो। तर उनले शुरु गरेको संरक्षण यात्रा रोकिएको छैन।

उनका छोरा पेमा छेवाङ अहिले त्यही आरक्षमा वनरक्षकका रूपमा कार्यरत छन्। आसपासका पशुपालकले हरिणका आहार क्षेत्रबाट आफ्ना पशु टाढा राख्ने तथा वन्यजन्तुका आवागमन मार्ग सुरक्षित छोड्ने अभ्यास बढाएका छन्।

ल्हामोको जीवनबाट प्रेरित भएर ८० भन्दा बढी स्वयंसेवक सहभागी पारिस्थितिक गस्ती टोलीसमेत गठन गरिएको छ। टोलीमा अधिकांश स्थानीय गाउँले सहभागी छन्।

संरक्षणको यो परम्परा अहिले तेस्रो पुस्तासम्म पुगेको छ। ल्हामोले उद्धार गरेका हरिणलाई दिएका नाम उनका तीन नातिनातिनाका नाममा समेत जोडिएका छन्। प्रत्येक हिउँदे बिदामा बालबालिका आफ्ना अभिभावकसँग आरक्ष पुग्छन् र हजुरआमाले दशकौँअघि गरेझैँ हरिणका लागि सलगम र नुन लिएर जान्छन्।

पेमा छेवाङका अनुसार उनका जेठा छोरा हरिणका खुट्टा सुमसुम्याउन रुचाउँछन् र तिनलाई आफ्ना साथीझैँ व्यवहार गर्छन्।

सिचाङको उच्च भूभागमा एउटा किशोरीले पाँच दशकअघि तीनवटा असहाय हरिणका बच्चालाई बचाएर शुरु गरेको प्रयास अहिले परिवार, समुदाय र सरकारी संरक्षण संयन्त्र जोडिएको दीर्घकालीन अभियानमा परिणत भएको छ। रिवोछेको कथा वन्यजन्तु संरक्षण केवल कानुन र आरक्षको सीमाभित्र मात्र नभई स्थानीय मानिस र प्रकृतिबीच निर्माण हुने विश्वास तथा पुस्तान्तरण हुने जिम्मेवारीमा पनि निर्भर हुन्छ भन्ने उदाहरण बनेको छ।