डेङ्गु: ज्वरो घटेपछि पनि किन बढ्छ जोखिम?

# एड्रियन मर्सर

नेपालमा मनसुनसँगै डेङ्गुको जोखिम फेरि बढ्न थालेको छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको पछिल्लो क्षेत्रीय विवरणअनुसार सन् २०२६ को जुलाईमा नेपालमा ७३२ डेङ्गुका बिरामी रिपोर्ट भएका छन्। यो जुनमा रिपोर्ट भएका ३५१ बिरामीको तुलनामा १०९ प्रतिशत बढी हो। यो वृद्धिले वर्षायाममा डेङ्गुलाई सामान्य ज्वरोका रूपमा बेवास्ता गर्नु जोखिमपूर्ण हुनसक्ने स्पष्ट संकेत दिएको छ।

डेङ्गु संक्रमित एडिस जातको लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने भाइरल संक्रमण हो। यसको जोखिम केवल तराई वा अत्यधिक गर्मी हुने क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन। पछिल्ला वर्षमा शहरीकरण, पानी भण्डारण गर्ने अभ्यास, वर्षापछि विभिन्न भाँडाकुँडामा पानी जम्ने अवस्था, तापक्रम तथा आर्द्रतामा परिवर्तन र मानिसको आवतजावतसँगै यसको भौगोलिक क्षेत्र विस्तार भएको छ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार विश्वको करिब आधा जनसङ्ख्या डेङ्गुको जोखिममा छ र प्रत्येक वर्ष अनुमानित १० करोडदेखि ४० करोडसम्म संक्रमण हुने गर्छ। धेरै संक्रमितमा कुनै लक्षण नदेखिन सक्छ भने कतिपयमा सामान्यदेखि गम्भीर अवस्थासम्म विकास हुन सक्छ।

डेङ्गुको सबैभन्दा सामान्य लक्षण उच्च ज्वरो हो। यससँगै तीव्र टाउको दुखाइ, आँखाको पछाडिको भाग दुख्ने, मांसपेशी तथा जोर्नी दुख्ने, वाकवाकी, बान्ता, थकान र छालामा बिमिरा देखिन सक्छ। संक्रमित लामखुट्टेले टोकेको सामान्यतः चारदेखि १० दिनपछि लक्षण शुरु हुन सक्छ र धेरै बिरामीमा दुईदेखि सात दिनसम्म रहन्छ।

तर डेङ्गु बुझ्दा एउटा महत्वपूर्ण भ्रम हटाउन आवश्यक छ। ज्वरो कम हुनु सधैँ रोग निको हुँदै गएको संकेत होइन।

गम्भीर डेङ्गुका चेतावनी संकेत कतिपय अवस्थामा ज्वरो घटेपछि देखिन थाल्छन्। लगातार पेट दुख्नु, बारम्बार बान्ता हुनु, नाक वा गिजाबाट रगत आउनु, बान्ता वा दिसामा रगत देखिनु, असामान्य कमजोरी, अत्यधिक बेचैनी, छाला चिसो वा फुस्रो हुनु, तीव्र तिर्खा लाग्नु वा सास फेर्न गाह्रो हुनुलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। यस्तो अवस्थामा घरमै प्रतीक्षा गर्नुको सट्टा तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नु आवश्यक हुन्छ।

डेङ्गुको चर्चा हुँदा अर्को अत्यधिक ध्यान दिइने विषय प्लेटलेट हो। प्लेटलेट घट्नु महत्वपूर्ण प्रयोगशाला संकेत हुन सक्छ, तर बिरामीको अवस्था एउटा सङ्ख्याले मात्र निर्धारण गर्दैन। चिकित्सकले रक्तचाप, रक्तसञ्चार, रक्तस्राव, शरीरमा तरल पदार्थको अवस्था, हेमाटोक्रिटको परिवर्तन, लगातार बान्ता, पेट दुखाइ र अन्य चेतावनी संकेतसमेत हेरेर जोखिम मूल्याङ्कन गर्छन्। त्यसैले रिपोर्टमा प्लेटलेट कम देखिँदैमा आफैँ निष्कर्ष निकाल्नु वा सामाजिक सञ्जालबाट उपचार खोज्नु उचित हुँदैन।

डेङ्गु पुष्टि गर्न प्रयोग हुने परीक्षण पनि रोग शुरु भएको समयसँग सम्बन्धित हुन्छ। प्रारम्भिक चरणमा भाइरस वा त्यसको एनएस१ एन्टिजेन पहिचान गर्ने परीक्षण उपयोगी हुन सक्छन् भने रोगको चरणअनुसार एन्टिबडीसम्बन्धी परीक्षण प्रयोग गर्न सकिन्छ। कुन परीक्षण कहिले आवश्यक हुन्छ भन्ने निर्णय लक्षण, बिरामी भएको दिन र चिकित्सकीय मूल्याङ्कनका आधारमा गर्नुपर्छ।

डेङ्गुका लागि सबै बिरामीलाई निको पार्ने छुट्टै विशिष्ट भाइरसविरोधी औषधि उपलब्ध छैन। सामान्य अवस्थामा पर्याप्त आराम, तरल पदार्थ र चिकित्सकीय निगरानी मुख्य आधार हुन्। ज्वरो तथा दुखाइका लागि चिकित्सकीय सल्लाहमा पारासिटामोल प्रयोग गर्न सकिन्छ। एस्पिरिन र आइबुप्रोफेनजस्ता औषधिले रक्तस्रावको जोखिम बढाउन सक्ने भएकाले डेङ्गुको आशंका हुँदा तिनको प्रयोग नगर्न विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले सुझाव दिएको छ।

तरल पदार्थको व्यवस्थापन पनि सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ। बिरामीले पानी, झोलिलो खानेकुरा वा चिकित्सकले उपयुक्त ठहराएको तरल पदार्थ लिनुपर्छ। गम्भीर बिरामीमा भने अस्पतालमा निगरानीसहित नसाबाट तरल पदार्थ दिनुपर्ने हुन सक्छ। आवश्यकता भन्दा बढी वा कम तरल दुवैले समस्या सिर्जना गर्न सक्ने भएकाले गम्भीर अवस्थाको उपचार स्वास्थ्यकर्मीको निगरानीमै हुनुपर्छ।

डेङ्गुविरुद्ध सबैभन्दा प्रभावकारी हतियार उपचारभन्दा पहिले रोकथाम हो। डेङ्गु सार्ने एडिस लामखुट्टे दिनको समयमा पनि सक्रिय हुन्छ। त्यसैले राति झुल प्रयोग गरेर मात्र जोखिम पूर्ण रूपमा हट्दैन।

घर वरिपरि खुला बाल्टिन, ट्याङ्की, गमलामुनिको थाल, पुराना टायर, बोतल, डिब्बा, छत वा आँगनमा जमेको पानी लामखुट्टे प्रजननका सम्भावित स्थान बन्न सक्छन्। पानी राख्ने भाँडा छोप्ने, कम्तीमा हप्तामा एकपटक खाली गरेर सफा गर्ने, अनावश्यक पानी जम्न नदिने र फोहोर व्यवस्थापन गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। शरीर ढाक्ने पोशाक, झ्यालढोकामा जाली र उपयुक्त लामखुट्टे भगाउने पदार्थको प्रयोगले पनि जोखिम घटाउन सहयोग गर्छ।

डेङ्गु नियन्त्रण स्वास्थ्य मन्त्रालय वा नगरपालिकाको अभियानले मात्र सम्भव हुँदैन। एउटा घरमा तयार भएको लामखुट्टेको प्रजननस्थलले आसपासका धेरै परिवारलाई जोखिममा पार्न सक्छ। त्यसैले खोजी र नष्ट गर्ने अभियानलाई व्यक्तिगत घरदेखि विद्यालय, कार्यालय, निर्माणस्थल, अस्पताल र सार्वजनिक स्थानसम्म नियमित अभ्यास बनाउन आवश्यक छ।

नेपालले डेङ्गु रोकथाम तथा नियन्त्रणका लागि बहुक्षेत्रीय रणनीतिलाई अघि बढाइरहेको छ। तर कुनै पनि राष्ट्रिय योजना सफल हुने अन्तिम स्थान समुदाय नै हो। लामखुट्टे प्रजनन हुने वातावरण हटाउन नसके अस्पतालको क्षमता बढाएर मात्र समस्या समाधान हुँदैन।

अहिलेको मुख्य सन्देश सरल छ। डेङ्गुमा ज्वरो मात्र हेर्नु पर्याप्त छैन, ज्वरो घटेपछि देखिने चेतावनी संकेत झन महत्वपूर्ण हुन सक्छन्। समयमै स्वास्थ्य परीक्षण, सही तरल व्यवस्थापन, जोखिमपूर्ण औषधिबाट सावधानी र घर वरिपरिका प्रजननस्थल हटाउने नियमित अभ्यासले गम्भीर बिरामी र मृत्युको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सक्छ।

डेङ्गु नियन्त्रणको वास्तविक शुरुवात अस्पतालबाट होइन, जमेको पानी हटाउने हाम्रो आफ्नै घर र समुदायबाट हुन्छ।