टाइफाइड : दूषित पानीको रोग मात्र होइन, सही परीक्षण र औषधि प्रतिरोधको चुनौती

एड्रियन मर्सर

टाइफाइडलाई नेपालमा सामान्यतया लामो समय ज्वरो आउने रोगका रूपमा बुझिन्छ। ज्वरो आयो, कमजोरी भयो वा टाउको दुख्यो भने कतिपय अवस्थामा तत्काल ‘टाइफाइड’ भन्ने निष्कर्ष निकाल्ने प्रवृत्तिसमेत देखिन्छ। तर चिकित्सकीय दृष्टिले टाइफाइडको पहिचान यति सरल छैन। यसको लक्षण अन्य धेरै संक्रमणसँग मिल्न सक्छ र गलत परीक्षण वा अनुमानका आधारमा एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्दा बिरामीको उपचार मात्र होइन, औषधि प्रतिरोधको समस्या पनि जटिल बन्न सक्छ।

टाइफाइड Salmonella Typhi नामक ब्याक्टेरियाबाट हुने प्रणालीगत संक्रमण हो। यो ब्याक्टेरिया मानिसमा मात्र रहन्छ र प्रायः संक्रमित व्यक्तिको दिसाबाट दूषित भएको पानी वा खानामार्फत अर्को व्यक्तिमा सर्छ। त्यसैले सुरक्षित खानेपानी, सरसफाइ र खाद्य स्वच्छता कमजोर भएका समुदायमा यसको जोखिम बढी हुन्छ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको सन् २०१९ को अनुमानअनुसार विश्वभर प्रत्येक वर्ष करिब ९० लाख मानिस टाइफाइडबाट बिरामी पर्छन् र करिब एक लाख १० हजारको मृत्यु हुन्छ। नेपाल पनि लामो समयदेखि टाइफाइडको उच्च जोखिम भएका देशमध्ये पर्दै आएको छ। सन् २०१९ को ग्लोबल बर्डन अफ डिजिज अनुमानले नेपालमा कम्तीमा ८२ हजार ४४९ टाइफाइडका घटना र ९१९ मृत्यु भएको आकलन गरेको थियो।

लक्षण किन झुक्याउन सक्छ?

टाइफाइड सामान्यतया बिस्तारै सुरु हुन सक्छ। लामो समयसम्म ज्वरो, टाउको दुखाइ, अत्यधिक थकान, शरीर गल्ने, भोक कम हुने, वाकवाकी, पेट दुखाइ, कब्जियत वा पखाला यसका सम्भावित लक्षण हुन्। केही बिरामीमा शरीरमा हल्का रातो दागसमेत देखिन सक्छ।

तर यिनै लक्षण डेंगु, भाइरल ज्वरो, मलेरिया, अन्य ब्याक्टेरियल संक्रमण तथा विभिन्न रोगमा पनि देखिन सक्छन्। त्यसैले ज्वरो र टाउको दुखेकै आधारमा टाइफाइड भएको ठहर गर्नु वैज्ञानिक हुँदैन।

उपचार नपाएको वा गम्भीर अवस्थामा पुगेको टाइफाइडले आन्द्राबाट रक्तस्राव, आन्द्रामा प्वाल पर्ने, मस्तिष्कसम्बन्धी जटिलता तथा अन्य गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ। यस्ता जटिलता प्रायः रोग लामो समयसम्म उपचारविहीन रहँदा देखिन सक्छन्।

सही परीक्षण किन महत्वपूर्ण?

टाइफाइडको निदानमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय सही परीक्षण हो। CDC का अनुसार blood culture अर्थात रगतको कल्चर यसको निदानको मुख्य आधार हो। कतिपय अवस्थामा एकपटकको कल्चरले ब्याक्टेरिया नदेखाउन सक्ने भएकाले चिकित्सकले अवस्था हेरेर थप नमुना परीक्षण गर्न सक्छन्।

नेपाल तथा दक्षिण एसियामा लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको Widal परीक्षणको सीमाबारे विशेष सावधानी आवश्यक छ। यसले विगतको सम्पर्क, अन्य संक्रमण वा पृष्ठभूमिमा रहेका एन्टिबडीका कारण गलत पोजिटिभ परिणाम दिन सक्छ। त्यसैले केवल Widal रिपोर्टका आधारमा टाइफाइड पुष्टि गरेर औषधि शुरु गर्नु उचित मानिँदैन।

त्यस्तै IgM वा IgG आधारित द्रुत परीक्षणले पनि सम्पूर्ण चिकित्सकीय अवस्थाको स्थान लिन सक्दैन। परीक्षणको प्रकार, रोग सुरु भएको समय, बिरामीको लक्षण र चिकित्सकीय मूल्याङ्कन सबैलाई जोडेर निष्कर्ष निकाल्नुपर्छ।

एन्टिबायोटिक आफैं खानु किन जोखिमपूर्ण?

टाइफाइड ब्याक्टेरियाबाट हुने भएकाले आवश्यक अवस्थामा एन्टिबायोटिक उपचार प्रभावकारी हुन्छ। तर कुन औषधि प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय चिकित्सकले स्थानीय औषधि प्रतिरोधको अवस्था, बिरामीको गम्भीरता र सम्भव भएसम्म कल्चर तथा औषधि संवेदनशीलता परीक्षणका आधारमा गर्नुपर्छ।

विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा Salmonella Typhi मा धेरै प्रकारका एन्टिबायोटिकप्रति प्रतिरोध बढेको छ। यसको अर्थ पहिले सहज रूपमा काम गर्ने औषधि अब कतिपय बिरामीमा प्रभावकारी नहुन सक्छ।

त्यसैले ज्वरो आउनासाथ फार्मेसीबाट आफैं एन्टिबायोटिक सुरु गर्ने, केही दिन खाएर ज्वरो घटेपछि औषधि छाड्ने वा अरूलाई लेखिएको औषधि प्रयोग गर्ने व्यवहारले समस्या बढाउन सक्छ। यसले रोग पूर्ण रूपमा निको नहुने मात्र होइन, भविष्यमा औषधिले काम नगर्ने ब्याक्टेरिया विकास हुने जोखिम पनि बढाउँछ।

नेपालमा खोप महत्वपूर्ण उपलब्धि

नेपालले सन् २०२२ मा टाइफाइड कन्जुगेट खोपलाई राष्ट्रिय नियमित खोप कार्यक्रममा समावेश गरेको थियो। प्रारम्भिक राष्ट्रव्यापी अभियानमा १५ महिनादेखि १५ वर्षसम्मका बालबालिकालाई लक्षित गरिएको थियो। त्यसपछि नियमित खोप तालिकाअन्तर्गत १५ महिनाको उमेरमा टाइफाइड कन्जुगेट खोप दिने व्यवस्था सुरु गरिएको छ।

यो खोप विशेषगरी बालबालिकामा टाइफाइडको जोखिम कम गर्न महत्वपूर्ण छ। तर खोप लगाएको व्यक्तिले समेत सुरक्षित पानी, सफा खाना र हातको सरसफाइलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन, किनकि कुनै पनि खोपले शतप्रतिशत संक्रमण रोक्ने ग्यारेन्टी गर्दैन।

रोकथामको आधार अझै पानी र सरसफाइ

टाइफाइड नियन्त्रणको सबैभन्दा दिगो उपाय सुरक्षित खानेपानी र प्रभावकारी सरसफाइ नै हो। उमालिएको वा सुरक्षित स्रोतको पानी पिउने, खाना राम्रोसँग पकाएर तातै खाने, शंकास्पद पानीबाट बनेको बरफ प्रयोग नगर्ने र काँचै खाने फलफूल तथा तरकारी सफा पानीले राम्ररी धुने बानी आवश्यक छ।

शौचालय प्रयोग गरेपछि र खाना बनाउनु वा खानुअघि साबुनपानीले हात धुनु सामान्य देखिए पनि टाइफाइड रोकथामको अत्यन्त प्रभावकारी उपाय हो। संक्रमित व्यक्ति निको हुने क्रममा पनि ब्याक्टेरिया दिसामार्फत बाहिर निस्कन सक्ने भएकाले व्यक्तिगत स्वच्छता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

कहिले चिकित्सककहाँ जाने?

लगातार ज्वरो आइरहेको छ, अत्यधिक कमजोरी बढ्दै गएको छ, पेट धेरै दुखेको छ, बारम्बार बान्ता भइरहेको छ, दिसामा रगत देखिएको छ, चेतना वा व्यवहारमा परिवर्तन आएको छ वा बिरामीले पानीसमेत राम्रोसँग लिन सकेको छैन भने शीघ्र चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

टाइफाइडलाई सामान्य ज्वरोको अर्को नाम ठान्नु पनि गलत हो र हरेक ज्वरोलाई टाइफाइड मान्नु पनि। यसको नियन्त्रणका लागि तीन कुरा निर्णायक छन्: सही परीक्षण, विवेकपूर्ण एन्टिबायोटिक प्रयोग र सुरक्षित पानी तथा सरसफाइ।

नेपालले खोपमार्फत महत्वपूर्ण कदम अघि बढाइसकेको छ। अब त्यसलाई भरपर्दो प्रयोगशाला निदान, औषधि प्रतिरोध निगरानी र सुरक्षित खानेपानी तथा सरसफाइसँग जोड्न सके टाइफाइडलाई दीर्घकालीन रूपमा नियन्त्रण गर्ने आधार अझ बलियो बन्न सक्छ।