जापानीज इन्सेफ्लाइटिस : नेपालमा बदलिँदो जोखिम, वयस्क किन बढी सतर्क हुनुपर्छ?
एड्रियन मर्सर
नेपालमा मनसुनसँगै लामखुट्टेजन्य रोगको जोखिम बढिरहेको बेला जापानीज इन्सेफ्लाइटिस पुनः गम्भीर जनस्वास्थ्य चिन्ताका रूपमा देखिन थालेको छ। विगतमा मुख्यतः तराईका बालबालिकासँग जोडेर हेरिने यो रोग अहिले वयस्क र पहाडी जिल्लामा समेत देखिन थालेपछि यसको पुरानो जोखिम नक्सा बदलिँदै गएको संकेत मिलेको छ।
जापानीज इन्सेफ्लाइटिस मस्तिष्कमा गम्भीर सूजन गराउन सक्ने भाइरसजन्य रोग हो। यो संक्रमित क्युलेक्स प्रजातिको लामखुट्टेको टोकाइबाट मानिसमा सर्छ। भाइरसको प्राकृतिक चक्रमा विशेषगरी सुँगुर र जलपक्षीको भूमिका हुन्छ, तर सुँगुरबाट मानिसमा सीधै रोग सर्दैन। संक्रमित लामखुट्टे यसको मुख्य माध्यम हो। मानिसबाट मानिसमा पनि यो रोग सामान्य सम्पर्कबाट सर्दैन।
यसको सबैभन्दा जटिल पक्ष के हो भने जापानीज इन्सेफ्लाइटिस भाइरसबाट संक्रमित अधिकांश मानिसलाई कुनै स्पष्ट लक्षण देखिँदैन। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार करिब २५० संक्रमणमध्ये एक जनामा मात्रै गम्भीर रोग विकसित हुन सक्छ। तर जब संक्रमण मस्तिष्कसम्म पुग्छ, अवस्था अत्यन्त गम्भीर बन्न सक्छ।
सामान्य ज्वरो र टाउको दुखाइबाट शुरु भएको अवस्था अचानक उच्च ज्वरो, तीव्र टाउको दुखाइ, घाँटी कडा हुने, अलमलिने, असामान्य व्यवहार देखाउने, बोल्न वा हिँड्न कठिन हुने, दौरा पर्ने, बेहोस हुने वा कोमासम्म पुग्न सक्छ। यस्ता लक्षण देखिएको अवस्थामा घरमै ज्वरो घट्ने प्रतीक्षा गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। बिरामीलाई तत्काल अस्पताल पुर्याउनुपर्छ।
गम्भीर जापानीज इन्सेफ्लाइटिस भएका बिरामीमध्ये मृत्युदर ३० प्रतिशतसम्म पुग्न सक्छ। बाँचेका धेरै बिरामीमा पनि स्मरणशक्ति, बोली, सुनाइ, दृष्टि, व्यवहार, शरीरको कमजोरी वा दौराजस्ता दीर्घकालीन स्नायु समस्याहरू रहन सक्छन्। यस रोगविरुद्ध भाइरसलाई सीधै नष्ट गर्ने विशेष औषधि उपलब्ध छैन। अस्पतालमा गरिने उपचार मुख्यतः बिरामीको अवस्था स्थिर राख्ने, ज्वरो र दौरा नियन्त्रण गर्ने, श्वासप्रश्वास तथा अन्य जटिलता व्यवस्थापन गर्ने सहयोगात्मक उपचार हो।
यही कारण जापानीज इन्सेफ्लाइटिसमा उपचारभन्दा रोकथाम धेरै महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालको बदलिँदो जोखिम
नेपालले ठूलो प्रकोपपछि जापानीज इन्सेफ्लाइटिसविरुद्ध व्यापक खोप अभियान सञ्चालन गरेको थियो र पछि खोपलाई नियमित बाल खोप कार्यक्रममा समावेश गरियो। त्यसले बालबालिकामा रोगको भार उल्लेख्य रूपमा घटाउन मद्दत गर्यो।
तर अहिले अर्को समस्या देखिएको छ। विगतका खोप अभियानबाट छुटेका वा कहिल्यै खोप नलगाएका वयस्क समूहमा प्रतिरक्षाको अन्तर देखिन थालेको छ।
सन् २०२६ मा प्रकाशित नेपालसम्बन्धी अध्ययनले जापानीज इन्सेफ्लाइटिसको महामारी विज्ञान बदलिँदै गएको उल्लेख गरेको छ। पहिले बालबालिका र तराईमा बढी केन्द्रित रोग अहिले संवेदनशील वयस्क, विशेषतः पुराना खोप अभियानबाट नसमेटिएका उमेर समूह तथा पहाडी क्षेत्रसम्म फैलिँदै गएको संकेत गरिएको छ।
गत वर्षका सरकारी तथ्याङ्कको विश्लेषणमा पनि संक्रमण र मृत्युको ठूलो हिस्सा १५ वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिमा देखिएको र मृतकमध्ये अधिकांश ४० वर्षभन्दा माथिका रहेको स्वास्थ्य अधिकारीहरूले बताएका छन्।
यो तथ्यले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। जापानीज इन्सेफ्लाइटिसलाई अब केवल ‘बालबालिकाको रोग’ भनेर बुझ्नु पर्याप्त छैन।
सरकारले उच्च जोखिम देखिएका चितवन, कैलाली, तनहुँ, दाङ, झापा, कपिलवस्तु, मोरङ, रुपन्देही, सुनसरी, रौतहट र सर्लाही गरी ११ जिल्लामा खोप विस्तार गर्ने योजना अघि सारेको छ। यसअघि नवलपरासी पूर्व र चितवनका उच्च जोखिम समूहमा वयस्कलाई लक्षित खोप अभियानसमेत सञ्चालन गरिएको छ।
तर खोप नलगाएका वयस्कले आफूलाई खोप आवश्यक छ कि छैन भनेर स्थानीय स्वास्थ्य संस्था वा चिकित्सकसँग बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। उमेर, विगतको खोप इतिहास, बसोबास क्षेत्र र व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार निर्णय फरक हुन सक्छ।
कसलाई बढी सतर्कता चाहिन्छ?
धानखेती हुने क्षेत्र, पानी जम्ने ठाउँ, सुँगुरपालन क्षेत्र तथा क्युलेक्स लामखुट्टेको प्रजनन अनुकूल वातावरण आसपास बस्ने मानिसमा जोखिम बढी हुन सक्छ। मनसुन र त्यसपछिको समय विशेष सतर्कताको अवधि हो।
तर जोखिमलाई केवल ग्रामीण तराईमा सीमित ठान्नु अहिलेको परिस्थितिमा उचित छैन। नेपालमा पहाडी जिल्लामा समेत संक्रमण भेटिन थालेको छ। वातावरणीय परिवर्तन, सिँचाइ, भूमि प्रयोगमा आएको परिवर्तन र लामखुट्टेको फैलावटले रोगको भौगोलिक स्वरूप परिवर्तन गर्न सक्ने विषयमा वैज्ञानिकहरूले ध्यानाकर्षण गराएका छन्।
व्यक्तिगत स्तरमा लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्नु महत्वपूर्ण छ। शरीर ढाक्ने कपडा लगाउने, उपयुक्त लामखुट्टे प्रतिरोधक प्रयोग गर्ने, झुल प्रयोग गर्ने, घर वरिपरि पानी जम्न नदिने र लामखुट्टे प्रवेश कम गर्ने उपाय अपनाउनुपर्छ।
तर जापानीज इन्सेफ्लाइटिस नियन्त्रणमा लामखुट्टे नियन्त्रण मात्र पर्याप्त रणनीति होइन। खोप उपलब्ध भएको क्षेत्रमा उच्च खोप पहुँच कायम गर्नु सबैभन्दा प्रभावकारी जनस्वास्थ्य उपायमध्ये एक हो।
ज्वरो मात्रै भनेर नपर्खिनुहोस्
नेपालमा मनसुनका बेला डेङ्गी, टाइफाइड, मलेरिया र अन्य ज्वरोसम्बन्धी संक्रमण पनि देखिन्छन्। त्यसैले शुरुवाती ज्वरोबाट मात्रै जापानीज इन्सेफ्लाइटिस छुट्याउन सम्भव हुँदैन।
तर ज्वरोसँगै चेतनाको अवस्था बदलिनु, असामान्य व्यवहार, अत्यधिक निद्रा, बोलाइ अस्पष्ट हुनु, घाँटी कडा हुनु, शरीरको कुनै भाग कमजोर हुनु, दौरा पर्नु वा बेहोस हुनु सामान्य भाइरल ज्वरोका संकेत मान्नु हुँदैन।
यी मस्तिष्क प्रभावित भएको चेतावनी संकेत हुन सक्छन् र तत्काल अस्पतालको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।
जापानीज इन्सेफ्लाइटिसको अहिलेको चुनौती संक्रमण संख्या मात्र होइन। वास्तविक चुनौती हो, जोखिमको उमेर र भूगोल परिवर्तन भइरहँदा हाम्रो खोप नीति, रोग निगरानी र जनचेतना त्यही गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ कि छैन।
नेपालले बालबालिकामा खोप विस्तार गरेर एउटा महत्वपूर्ण सफलता हासिल गरेको छ। अब त्यस सफलताबाट छुटेका वयस्क समूह, नयाँ जोखिम क्षेत्र र मनसुनसँग सम्बन्धित बदलिँदो रोग फैलावटलाई स्वास्थ्य नीतिले समेट्नुपर्ने समय आएको छ।
नागरिकका लागि सन्देश भने अझ सरल छ। जापानीज इन्सेफ्लाइटिस दुर्लभ हुन सक्छ, तर गम्भीर भएपछि परिणाम अत्यन्त कठोर हुन सक्छ। लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्नुहोस्, आफ्नो तथा परिवारको खोप अवस्था बुझ्नुहोस् र ज्वरोसँगै स्नायु वा चेतनासम्बन्धी लक्षण देखिए एक क्षण पनि ढिला नगरी अस्पताल पुग्नुहोस्।
