निद्रामा सास रोकिने समस्या : घुर्ने बानी भनेर बेवास्ता गर्दा बढ्न सक्छ स्वास्थ्य जोखिम

एड्रियन मर्सर

राति ठूलो आवाजमा घुर्ने, निदाउँदा केही क्षण सास रोकिएजस्तो हुने, अचानक हावा तान्दै ब्युँझिने र बिहान उठ्दा पर्याप्त सुतेपछि पनि थकान महसुस हुने समस्या धेरैले सामान्य ठान्छन्। तर यस्ता संकेत निद्राजन्य श्वास अवरोध अर्थात स्लीप एपनियासँग सम्बन्धित हुन सक्छन्।

स्लीप एपनिया निद्राका क्रममा सास बारम्बार कम हुने वा केही समयका लागि रोकिने अवस्था हो। यसको सबैभन्दा सामान्य प्रकार ‘अब्स्ट्रक्टिभ स्लीप एपनिया’मा निदाउँदा घाँटी आसपासका मांसपेशी शिथिल भएर माथिल्लो श्वासनली साँघुरो वा बन्द हुन्छ। शरीरमा अक्सिजन घट्न थालेपछि मस्तिष्कले खतरा महसुस गर्छ र मानिस पूर्ण रूपमा थाहा नपाई पटकपटक छोटो समयका लागि ब्युँझिन्छ।

यस्तो क्रम रातभर दर्जनौँ वा अझ धेरैपटक दोहोरिन सक्छ। परिणामस्वरूप मानिसले लामो समय ओछ्यानमा बिताए पनि गुणस्तरीय निद्रा पाउँदैन।

घुर्नु मात्रै स्लीप एपनिया होइन

सबै घुर्ने व्यक्तिलाई स्लीप एपनिया हुन्छ भन्ने होइन। तर ठूलो र अनियमित घुराइसँगै सास रोकिएको देखिनु, हावा खोज्दै ब्युँझिनु वा दिनभर असामान्य निद्रा लाग्नु भने जाँच आवश्यक पर्ने संकेत हुन सक्छ।

विशेषगरी एउटै कोठामा सुत्ने परिवारका सदस्यले निद्रामा सास रोकिएको देख्न सक्छन्। बिरामी स्वयंलाई भने राति के भइरहेको छ भन्ने थाहा नहुन सक्छ।

बिहान टाउको दुख्ने, मुख सुक्खा हुने, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुने, स्मरणशक्ति कमजोर महसुस हुने, चिडचिडापन बढ्ने र दिनमा अत्यधिक निद्रा लाग्ने समस्या पनि देखिन सक्छ।

दिनभरको थकानलाई केवल कामको दबाब वा निद्रा कम भएको परिणाम ठानेर लामो समय बेवास्ता गर्दा वास्तविक कारण पहिचान हुन ढिलाइ हुन सक्छ।

मुटु र मस्तिष्कसम्म किन असर पर्छ?

सास बारम्बार अवरुद्ध हुँदा शरीरमा अक्सिजनको मात्रा पटकपटक घटबढ हुन्छ। त्यससँगै तनाव प्रतिक्रिया सक्रिय हुन्छ, मुटुको चाल र रक्तचापमा परिवर्तन आउन सक्छ र निद्राको स्वाभाविक संरचना भङ्ग हुन्छ।

लामो समय उपचार नगरिएको स्लीप एपनिया उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, हृदयाघात, मस्तिष्कघात र मधुमेहको जोखिमसँग सम्बन्धित देखिएको छ।

यसको अर्को तत्काल जोखिम दिनको अत्यधिक निद्रा हो। सवारी चलाउँदा, मेसिन सञ्चालन गर्दा वा उच्च एकाग्रता आवश्यक पर्ने काममा निद्रा लाग्नु दुर्घटनाको कारण बन्न सक्छ। त्यसैले स्लीप एपनियालाई केवल रातिको समस्या भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन।

कसलाई जोखिम बढी?

मोटोपना यसको प्रमुख जोखिम कारकमध्ये एक हो। घाँटी आसपास बोसो बढी हुँदा निद्राका क्रममा श्वासनली साँघुरिने सम्भावना बढ्न सक्छ। तर दुब्लो मानिसलाई स्लीप एपनिया हुँदैन भन्ने होइन।

उमेर बढ्दै जानु, घाँटी वा जबडाको संरचना, ठूलो टन्सिल, धूमपान तथा मदिराको प्रयोगलगायत अवस्थाले पनि जोखिम बढाउन सक्छन्। मदिराले निद्राका क्रममा घाँटीका मांसपेशी थप शिथिल बनाउन सक्छ।

महिलामा पनि यो समस्या हुन्छ। विशेषगरी उनीहरूमा परम्परागत ठूलो घुराइभन्दा थकान, अनिद्रा, बिहान टाउको दुख्ने वा मानसिक एकाग्रतामा समस्या जस्ता संकेत प्रमुख हुन सक्छन्। यसकारण कतिपय अवस्थामा निदान ढिलो हुन सक्छ।

बालबालिकामा समेत स्लीप एपनिया हुन सक्छ। ठूलो टन्सिल वा एडिनोइड, मोटोपना वा श्वासनलीसम्बन्धी संरचनात्मक कारणसँग यो जोडिन सक्छ। बच्चा राति घुर्ने र दिनमा असामान्य चञ्चल, ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने वा विद्यालयको प्रदर्शनमा समस्या देखिने अवस्था भए चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन सक्छ।

निदान कसरी हुन्छ?

लक्षणका आधारमा मात्रै स्लीप एपनियाको निश्चित निदान गर्न मिल्दैन। चिकित्सकले निद्राको इतिहास, शारीरिक अवस्था, जोखिम कारक र अन्य स्वास्थ्य समस्याको मूल्याङ्कन गरेपछि निद्रा परीक्षण आवश्यक ठान्न सक्छन्।

‘स्लीप स्टडी’मा निद्राका क्रममा सासको प्रवाह, शरीरमा अक्सिजनको मात्रा, मुटुको गति र अन्य शारीरिक संकेत मापन गरिन्छ। केही बिरामीमा चिकित्सकीय मूल्याङ्कनपछि घरमै गरिने निद्रा परीक्षणसमेत उपयुक्त हुन सक्छ।

मोबाइल एप, स्मार्ट घडी वा घुराइ रेकर्ड गर्ने उपकरणले शंका गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्, तर तिनलाई चिकित्सकीय निदानको विकल्प मान्नु हुँदैन।

उपचार सम्भव छ

उपचार व्यक्तिको समस्या कति गम्भीर छ र त्यसको कारण के हो भन्ने आधारमा निर्धारण हुन्छ।

अधिक तौल भएका व्यक्तिमा स्वस्थ तौलतर्फ जाने प्रयासले समस्या कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ। नियमित शारीरिक गतिविधि, धूमपान त्याग, मदिरा सीमित गर्ने र स्वस्थ निद्रा बानी अपनाउनु पनि उपयोगी हुन्छ। केही व्यक्तिमा ढाडको सट्टा कोल्टे परेर सुत्दा श्वासनली खुला राख्न सहयोग पुग्न सक्छ।

मध्यमदेखि गम्भीर अवस्थाका धेरै बिरामीमा सकारात्मक वायुदाब दिने PAP वा CPAP उपकरण प्रयोग गरिन्छ। यसले मास्कमार्फत हल्का दबाबमा हावा पठाएर निद्राका क्रममा श्वासनली खुला राख्न सहयोग गर्छ।

केही व्यक्तिमा जबडा र जिब्रोको स्थिति मिलाएर श्वासनली खुला राख्ने विशेष मुख उपकरण उपयोगी हुन सक्छ। संरचनात्मक समस्या भएका निश्चित बिरामीमा शल्य उपचार वा अन्य विशेष उपचार आवश्यक पर्न सक्छ।

आफैं CPAP किनेर प्रयोग गर्नु वा इन्टरनेटमा देखिएको उपचार स्वतः अपनाउनु भने उचित हुँदैन। समस्या पुष्टि, गम्भीरताको मूल्याङ्कन र उपयुक्त उपचार छनोट चिकित्सकीय परामर्शमा हुनुपर्छ।

कहिले चिकित्सकलाई देखाउने?

ठूलो घुराइसँगै निद्रामा सास रोकिने देखिएको छ, राति हावा खोज्दै बारम्बार ब्युँझिने गरिएको छ वा पर्याप्त समय सुतेपछि पनि दिनभर अत्यधिक निद्रा र थकान कायम छ भने चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

विशेषगरी उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गर्न कठिन भइरहेको व्यक्ति, मोटोपना भएका व्यक्ति वा परिवारले निद्रामा पटकपटक सास रोकिएको देखेका व्यक्तिले यसलाई सामान्य घुराइ भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

स्वस्थ निद्रा भनेको केवल सात वा आठ घण्टा ओछ्यानमा रहनु मात्र होइन। त्यो समय शरीरले निरन्तर पर्याप्त सास लिन र गहिरो तथा पुनर्स्थापनात्मक निद्रा प्राप्त गर्न सक्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

घुराइ कहिलेकाहीँ केवल आवाज हुन सक्छ। तर घुराइसँगै सास रोकिन थालेको छ भने शरीरले रातभर सहायता मागिरहेको संकेत पनि हुन सक्छ। समयमै पहिचान र उपचारले निद्राको गुणस्तर मात्र होइन, दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिमसमेत घटाउन मद्दत गर्न सक्छ।