जलविन्दु: लक्षण नदिई दृष्टि खोस्ने रोग, समयमै जाँच किन आवश्यक?
एड्रियन मर्सर
आँखामा दुखाइ छैन, रातोपन छैन र दैनिक काममा पनि खास समस्या महसुस भएको छैन। त्यसैले आँखा स्वस्थ छ भन्ने निष्कर्ष सधैं सही हुँदैन। जलविन्दु यस्तै अवस्थामा वर्षौँसम्म चुपचाप अघि बढ्न सक्ने आँखाको गम्भीर रोग हो। यसले आँखाबाट मस्तिष्कसम्म दृश्य सूचना पुर्याउने दृष्टि स्नायुलाई क्रमशः क्षति पुर्याउँछ। क्षति धेरै भइसकेपछि मात्र दृष्टिमा समस्या अनुभव हुन सक्छ र त्यसबेलासम्म गुमिसकेको दृष्टि सामान्यतः फिर्ता ल्याउन सकिँदैन। यही कारण जलविन्दुमा लक्षण पर्खनुभन्दा समयमै पहिचान महत्वपूर्ण हुन्छ।
जलविन्दुलाई एउटै रोगभन्दा दृष्टि स्नायुमा क्षति पुर्याउने विभिन्न अवस्थाको समूहका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। आँखाभित्र बन्ने तरल पदार्थको निकासमा समस्या हुँदा आँखाको भित्री चाप बढ्न सक्छ र त्यसले दृष्टि स्नायुमा क्षति पुर्याउने जोखिम बढाउँछ। तर आँखाको चाप सामान्य देखिएको व्यक्तिमा पनि जलविन्दु हुन सक्छ। त्यसैले केवल चाप नापेर जलविन्दु छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। दृष्टि स्नायुको अवस्था, दृष्टिक्षेत्र र आवश्यक अन्य परीक्षणलाई सँगै मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
सबैभन्दा सामान्य खुला कोण जलविन्दु प्रायः बिस्तारै विकसित हुन्छ। प्रारम्भिक चरणमा कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिन सक्छ। रोग बढ्दै जाँदा पहिले छेउछाउको दृष्टिक्षेत्र प्रभावित हुन थाल्छ। अगाडिको वस्तु स्पष्ट देखिरहेकाले व्यक्तिले आफ्नो बाहिरी दृष्टिक्षेत्र क्रमशः साँघुरिँदै गएको कुरा लामो समय थाहा नपाउन सक्छ। रोग धेरै अगाडि पुगेपछि मात्र दैनिक गतिविधिमा समस्या देखिन थाल्न सक्छ। यही कारण जलविन्दुको पहिचान लक्षण आएपछि होइन, जोखिमअनुसार नियमित विस्तृत आँखा परीक्षणबाट गर्नु बढी प्रभावकारी हुन्छ।
तर सबै जलविन्दु यसरी चुपचाप अघि बढ्दैनन्। कोण बन्द हुने तीव्र जलविन्दुमा आँखाको चाप अचानक अत्यधिक बढ्न सक्छ। एक्कासि तीव्र आँखा दुख्नु, आँखा रातो हुनु, दृष्टि धमिलो हुनु, बत्ती वरिपरि रङ्गीन घेरा देखिनु, टाउको दुख्नु, वाकवाकी वा बान्ता हुनु यसका चेतावनी संकेत हुन सक्छन्। यस्तो अवस्था आँखाको आपतकालीन समस्या हो। उपचारमा ढिलाइ हुँदा स्थायी दृष्टि क्षति हुन सक्ने भएकाले तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नुपर्छ।
उमेर बढ्दै जाँदा जलविन्दुको जोखिम बढ्छ। परिवारमा जलविन्दुको इतिहास हुनु, आँखाको चाप बढी हुनु, पहिले आँखामा चोट लागेको हुनु, आँखाको केही संरचनागत विशेषता हुनु तथा लामो समय स्टेरोइडयुक्त औषधि प्रयोग गर्नुले जोखिम बढाउन सक्छ। मधुमेहसहित केही दीर्घ स्वास्थ्य अवस्थासँग पनि जलविन्दुको जोखिम सम्बन्धित हुन सक्छ। त्यसैले जोखिम भएका व्यक्तिले दृष्टि कमजोर भएपछि मात्र आँखा जाँच गर्ने सोच राख्नु उचित हुँदैन।
जलविन्दुको परीक्षण चस्माको नम्बर जाँच्नु मात्र होइन। आँखा विशेषज्ञले आँखाको भित्री चाप नाप्नुका साथै दृष्टि स्नायुको अवस्था परीक्षण गर्छन्। आवश्यकताअनुसार दृष्टिक्षेत्र परीक्षण, आँखाको अगाडिको कोणको मूल्याङ्कन र दृष्टि स्नायु तथा रेटिनाको सूक्ष्म संरचना अध्ययन गर्न सकिन्छ। आधुनिक परीक्षणले दृष्टि स्नायुमा भएको सानो परिवर्तनसमेत समयक्रममा तुलना गर्न सम्भव बनाएको छ। जलविन्दुमा एउटा परीक्षणको नतिजाभन्दा समयसँगै परिवर्तन भइरहेको छ कि छैन भन्ने कुरा धेरै महत्वपूर्ण हुन्छ।
रोग पुष्टि भएपछि उपचारको मुख्य उद्देश्य पहिले नै गुमेको दृष्टि फिर्ता ल्याउनु होइन, बाँकी दृष्टिलाई सुरक्षित राख्नु हो। धेरै बिरामीमा आँखाको चाप घटाउने औषधीय थोपा प्रयोग गरिन्छ। रोगको प्रकार, चापको अवस्था र दृष्टि स्नायुमा भएको क्षतिअनुसार लेजर वा शल्यक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ। उपचारको उद्देश्य दृष्टि स्नायुमा थप क्षति हुने गति रोक्नु वा सकेसम्म कम गर्नु हो। समयमै रोग पत्ता लागे र उपचार नियमित भए धेरै व्यक्तिको उपयोगी दृष्टि लामो समयसम्म सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
जलविन्दुको उपचारमा अर्को चुनौती औषधिको नियमितता हो। औषधि प्रयोग गरेपछि तत्काल कुनै विशेष फरक महसुस नहुन सक्छ, किनकि धेरै बिरामीमा उपचार शुरु गर्दा नै स्पष्ट लक्षण हुँदैन। यही कारण कतिपयले “आँखा ठीकै छ” भनेर आफैं औषधि बन्द गर्न सक्छन्। यस्तो निर्णय जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। चिकित्सकले दिएको थोपा निर्धारित समयमा प्रयोग गर्ने, नियमित फलोअपमा जाने र आवश्यक परीक्षण दोहोर्याउने प्रक्रिया उपचारकै अभिन्न हिस्सा हो।
आँखाको चाप सामान्य आयो भनेर पनि जोखिम समाप्त भएको ठान्नु हुँदैन। जलविन्दु र उच्च आँखाको चाप एउटै कुरा होइनन्। केही व्यक्तिमा सामान्य सीमाभित्रको चापमै दृष्टि स्नायुमा जलविन्दुसम्बन्धी क्षति हुन सक्छ। अर्कोतर्फ चाप बढी देखिएका सबै व्यक्तिमा तत्काल जलविन्दु भएको पनि हुँदैन। त्यसैले चापको एउटा अंकभन्दा दृष्टि स्नायु, दृष्टिक्षेत्र र रोगको समग्र अवस्थाको मूल्याङ्कन बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालमा पनि उमेर बढ्दै गएको जनसङ्ख्यासँगै मोतियाविन्दु, जलविन्दु, मधुमेहजन्य रेटिना समस्या तथा अन्य दीर्घ आँखाका रोगप्रति ध्यान बढाउन आवश्यक छ। समस्या देखिएपछि मात्र अस्पताल जाने प्रचलन जलविन्दुका हकमा विशेष जोखिमपूर्ण हुन्छ। परिवारमा जलविन्दु भएका, उमेर बढेका, आँखाको चाप बढी भएका वा अन्य जोखिम भएका व्यक्तिले आँखा विशेषज्ञसँग नियमित परीक्षणको आवश्यकता र अन्तरालबारे सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।
जलविन्दुको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यसको पीडा होइन, यसको मौनता हो। मानिसलाई आफू स्वस्थ छु भन्ने लागिरहँदा दृष्टि स्नायुमा क्षति अघि बढ्न सक्छ। त्यसैले यसको प्रभावकारी प्रतिरक्षा डर होइन, सचेतता हो। समयमै विस्तृत आँखा परीक्षण, सही निदान, नियमित उपचार र फलोअपले स्थायी दृष्टि क्षतिको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सक्छ।
आँखा देखिरहेको छ भन्दैमा सधैं स्वस्थ छ भन्ने हुँदैन। जलविन्दुका हकमा दृष्टि हराउनुअघि रोग पत्ता लगाउनु नै सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा हो।
