भुवन केसी: नेपाली चलचित्रका सदाबहार नायक, चार दशक लामो स्टारडमको कथा

ड्रागन मिडिया सम्वाददाता

नेपाली चलचित्रमा केही कलाकार यस्ता छन्, जसको कथा उनीहरूले अभिनय गरेका चलचित्रको सूचीमा मात्र सीमित हुँदैन। उनीहरूको जीवनसँगै नेपाली चलचित्र उद्योगको एउटा कालखण्ड पनि पढ्न सकिन्छ। भुवन केसी त्यही पुस्ताका प्रतिनिधि हुन्। नेपाली चलचित्र व्यावसायिक उद्योगका रूपमा आकार लिँदै गरेको समयदेखि आजको डिजिटल प्रचार, मल्टिप्लेक्स, नयाँ पुस्ताका स्टार र विश्वव्यापी प्रदर्शनसम्म आइपुग्दा उनी कुनै न कुनै भूमिकामा यही उद्योगभित्र सक्रिय छन्। कहिले पर्दामा प्रेमी नायक, कहिले पारिवारिक पात्र, कहिले निर्माता, निर्देशक र पछि चलचित्र विकास बोर्डको अध्यक्षका रूपमा उनको यात्रा फैलिएको छ।

भुवन केसीलाई नेपाली चलचित्रमा प्रायः ‘सदाबहार नायक’का रूपमा चिनिन्छ। यसको कारण उनको लामो अभिनय यात्रा मात्र होइन। एउटा पुस्ताका लागि उनी नेपाली चलचित्रमा आधुनिक देखिने, प्रेम गर्न जान्ने, गीतमा सहज देखिने, आकर्षक पोशाक लगाउने र पर्दामा स्पष्ट ‘स्टार’को अनुभूति गराउने प्रमुख अभिनेतामध्ये एक थिए। आज नेपाली चलचित्रमा स्टारडम सामान्य अवधारणा जस्तो लागे पनि उनी उदाएको समयमा यसको संरचना बिल्कुल फरक थियो। चलचित्र सीमित बन्थे, हल थोरै थिए र प्रचारका प्रमुख माध्यम रेडियो, पोस्टर, पत्रपत्रिका तथा मुखैले फैलिने चर्चा थिए। कलाकारको लोकप्रियता सामाजिक सञ्जालबाट होइन, हलमा लागेको भीड, गीतको लोकप्रियता र दर्शकले पात्र सम्झिने क्षमताबाट मापन हुन्थ्यो।

भुवन केसीको कलायात्रा चलचित्रबाट शुरु भएको थिएन। उनी संगीत र गायनतर्फ आकर्षित हुँदै रेडियो नेपालसँग जोडिएका थिए। यो पृष्ठभूमिले पछि उनको चलचित्र व्यक्तित्व निर्माणमा पनि भूमिका खेलेको देखिन्छ। नेपाली चलचित्रको पुरानो पुस्ताका धेरै कलाकार रंगमञ्चबाट आएका थिए भने भुवन संगीत, व्यक्तित्व, रोमान्टिक आकर्षण र पर्दाको उपस्थितिलाई एकसाथ बोकेर चलचित्रमा प्रवेश गर्ने फरक प्रकृतिका कलाकार बने। यही कारण गीत र प्रेमकथामा आधारित भूमिकामा उनी शुरुदेखि नै सहज देखिन्थे।

उनको प्रमुख चलचित्र यात्रा ‘जुनी’बाट शुरु भयो। शुरुका केही कामपछि ‘सम्झना’ र ‘कुसुमे रुमाल’जस्ता चलचित्रले उनलाई घरघरमा चिनिने नायक बनाए। ‘सम्झना’मा भुवन केसी र तृप्ति नाडकरको जोडीले दर्शकमा गहिरो प्रभाव छोड्यो। प्रेम, विछोड, पारिवारिक संवेदना र लोकप्रिय संगीतले चलचित्रलाई लामो समयसम्म स्मरणीय बनायो। त्यसपछि ‘कुसुमे रुमाल’ले उनको स्टार छविलाई अझ मजबुत बनायो। त्यतिबेलाको नेपाली समाजमा चलचित्र मनोरञ्जन मात्र थिएन; गीत, संवाद, कलाकारको कपाल काट्ने शैली र पोशाकसमेत युवापुस्ताको रुचिको हिस्सा बन्थे। भुवन केसी त्यही सांस्कृतिक परिवर्तनको केन्द्रमा देखिए।

‘कुसुमे रुमाल’पछि उनको करिअर एक वा दुई सफल चलचित्रमा सीमित रहेन। ‘सन्तान’, ‘साइनो’, ‘मायालु’, ‘तिलहरी’, ‘कन्यादान’, ‘विजय पराजय’, ‘चिनो’, ‘परिवार’, ‘सपना’, ‘दुई थोपा आँसु’, ‘दक्षिणा’, ‘राँको’, ‘करोडपति’ र ‘नेपाली बाबु’लगायत थुप्रै चलचित्रमार्फत उनी नेपाली व्यावसायिक चलचित्रका सबैभन्दा निरन्तर देखिने नायकमध्ये एक बने। उनको अभिनय शैली आजको यथार्थवादी अभिनयभन्दा फरक थियो, तर त्यो समयको व्यावसायिक चलचित्रले नायकबाट अर्कै प्रकारको उपस्थिति माग्थ्यो। नायक प्रेमी पनि हुनुपर्थ्यो, परिवारका लागि त्याग गर्नुपर्थ्यो, आवश्यकता पर्दा विद्रोही बन्नुपर्थ्यो, गीतमा सहज देखिनुपर्थ्यो र पर्दामा अरू पात्रभन्दा ठूलो व्यक्तित्वका रूपमा प्रस्तुत हुनुपर्थ्यो। भुवनसँग त्यही ‘स्क्रिन प्रेजेन्स’ थियो।

उनको मुस्कान, संवाद बोल्ने शैली, कपाल, पोशाक र गीतका दृश्यमा देखिने सहजता स्टार पहिचानका अभिन्न पक्ष बने। ‘चिनो’ र ‘दक्षिणा’जस्ता चलचित्रसम्म आइपुग्दा उनी केवल प्रेमकथाका नायक रहेनन्। पारिवारिक द्वन्द्व, मित्रता, सामाजिक सम्बन्ध, बदला र भावनात्मक कथामा पनि उनी नियमित अनुहार बने। यही विविधताले उनलाई एउटा विशेष विधामा सीमित नायकभन्दा व्यापक व्यावसायिक अभिनेता बनायो।

भुवन केसीको करिअरको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उनले आफ्नो लोकप्रियतालाई अभिनयमा मात्र सीमित नराख्नु हो। कलाकारको पारिश्रमिक लिएर एउटा चलचित्र सकेपछि अर्को चलचित्र पर्खिने परम्परागत बाटोभन्दा उनी निर्माणतर्फ अघि बढे। ‘करोडपति’ र ‘नेपाली बाबु’जस्ता चलचित्रसँग निर्माता तथा प्रस्तुतकर्ताका रूपमा जोडिँदा उनले आफ्नै लोकप्रियतामाथि व्यावसायिक जोखिम लिन शुरु गरेका थिए। निर्माता हुनु भनेको कथा छनोटदेखि कलाकार, प्राविधिक, प्रचार, वितरण र आर्थिक परिणामसम्मको जिम्मेवारी लिनु हो। भुवनले त्यही चुनौती स्वीकार गरे।

उनले नेपाली चलचित्रमा स्टारलाई व्यक्तिगत लोकप्रियताबाट व्यावसायिक ब्रान्डमा रूपान्तरण गर्ने अभ्यासको एउटा प्रारम्भिक नमुना प्रस्तुत गरे। पछि कलाकार स्वयं निर्माता बन्ने प्रवृत्ति सामान्य बन्दै गयो, तर भुवनले यसलाई आफ्नो करिअरको महत्वपूर्ण हिस्सा धेरै पहिले बनाइसकेका थिए। उनका सबै निर्माण समान रूपमा सफल भएनन्, तर सफलता र असफलता दुवैपछि उनले चलचित्र निर्माणबाट आफूलाई अलग गरेनन्। यही निरन्तरता उनको दीर्घकालीन प्रभावको महत्वपूर्ण कारण हो।

उनको चलचित्र यात्राको अर्को रोचक अध्याय छोरा अनमोल केसीसँग जोडिन्छ। भुवनको स्टारडम निर्माण भएको समय र अनमोल उदाएको समयबीच नेपाली चलचित्र उद्योग निकै परिवर्तन भइसकेको थियो। सिंगल स्क्रिन हलसँगै मल्टिप्लेक्सको विस्तार भएको थियो, पोस्टर र रेडियो प्रचारसँगै फेसबुक, युट्युब र डिजिटल प्रचारको युग शुरु भएको थियो। दर्शकको रुचि, चलचित्रको प्रस्तुति र स्टार निर्माणको शैली बदलिसकेको थियो। यही परिवर्तित बजारमा भुवनले नयाँ पुस्ताको स्टार निर्माणमा निर्माता र निर्देशकका रूपमा सक्रिय भूमिका खेले।

अनमोलको करिअरसँग उनी विभिन्न चलचित्र परियोजनामार्फत जोडिए। यसलाई लिएर नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा नातावादको बहस पनि भयो, तर त्यस बहसभन्दा अलग राखेर हेर्दा भुवनले पुरानो चलचित्र उद्योगबाट सिकेको स्टार निर्माणको व्यावसायिक सूत्रलाई नयाँ पुस्ताको बजारसँग मिलाउने प्रयास गरेको स्पष्ट देखिन्छ। उनले आफू केन्द्रमा रहने नायकबाट क्रमशः नयाँ पुस्ताका कलाकारलाई अगाडि सार्ने निर्माता र निर्देशकको भूमिकातर्फ रूपान्तरण गरे।

सन् २०१६ मा ‘ड्रीम्स’मार्फत भुवन केसी औपचारिक रूपमा निर्देशनमा आए। त्यतिबेलासम्म उनी दशकौँ अभिनय गरिसकेका थिए, निर्माण अनुभव लिइसकेका थिए र दर्शकको बदलिँदो रुचिलाई नजिकबाट नियालिरहेका थिए। अनमोल केसी र साम्राज्ञी राज्यलक्ष्मी शाह अभिनीत ‘ड्रीम्स’ले नयाँ पुस्ताको प्रेमकथा, आकर्षक दृश्य, आधुनिक लोकेसन र युवा स्टारडमलाई केन्द्रमा राख्यो। चलचित्र व्यावसायिक रूपमा चर्चित बन्यो र भुवनले आफूलाई पर्दाअगाडिको नायक मात्र नभई पर्दापछाडिबाट पनि बजार बुझ्न सक्ने चलचित्रकर्मीका रूपमा प्रस्तुत गरे।

भुवन केसीको यात्रा पछि नेपाली चलचित्र क्षेत्रको संस्थागत नेतृत्वसम्म पुग्यो। नेपाल सरकारले उनलाई सन् २०२२ मा चलचित्र विकास बोर्डको अध्यक्ष नियुक्त गरेको थियो। कलाकार, निर्माता र निर्देशकको अनुभव लिएर चलचित्र क्षेत्रको सरकारी निकायमा पुगेका कारण उनको कार्यकालप्रति उद्योगको ठूलो चासो थियो। चलचित्र नीति, प्रदर्शन, वर्गीकरण, बक्स अफिस प्रणाली, विदेशी चलचित्रसँगको प्रतिस्पर्धा, अन्तर्राष्ट्रिय बजार, अभिलेख, कलाकार तथा प्राविधिकको हित र सरकारसँगको समन्वयजस्ता विषयसँग बोर्डको भूमिका जोडिने भएकाले उनको कार्यकाल अपेक्षा र बहस दुवैबाट मुक्त रहेन।

उनको संस्थागत यात्रा विवादरहित भने थिएन। चलचित्र विकास बोर्डको नेतृत्व गर्दा विभिन्न नीति, निर्णय र अभिव्यक्तिलाई लिएर प्रश्न उठे। यसअघि पनि उनको व्यावसायिक निर्णय र पारिवारिक निर्माण प्रणालीबारे आलोचना हुँदै आएको थियो। तर भुवन केसीको सम्पूर्ण करिअरलाई हेर्दा एउटा पक्ष स्पष्ट देखिन्छ—उनले आलोचना वा असफलतापछि चलचित्र क्षेत्रबाट आफूलाई अलग गरेनन्। समयअनुसार आफ्नो भूमिका परिवर्तन गर्दै उनले निरन्तर उपस्थितिलाई कायम राखे।

सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा पनि उनी चलचित्र निर्माण र निर्देशनबाट टाढा छैनन्। नयाँ पुस्ताका कलाकार र बदलिएको चलचित्र बजारसँग काम गर्दै उनी फेरि निर्देशन र अभिनयमा सक्रिय छन्। आजका दर्शकसँग विश्वभरका चलचित्र तथा श्रृंखलाको सहज पहुँच छ। दक्षिण भारतीय, कोरियाली, हलिउड, चिनियाँ र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय सामग्रीसँग नेपाली चलचित्रले एउटै दर्शकको समय र रुचिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ। त्यसैले चार दशकअघिको स्टारडम आज पर्याप्त हुँदैन। नयाँ पुस्ताको भाषा, प्रविधि र कथ्य बुझ्न सक्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। भुवनको पछिल्लो यात्रा यही नयाँ परीक्षासँग जोडिएको छ।

भुवन केसी किन यति लामो समय टिके भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल लोकप्रिय अनुहार वा भाग्यमा खोज्न मिल्दैन। उनले समयसँगै आफ्नो भूमिका परिवर्तन गरिरहे। पहिले गायक, त्यसपछि नायक, लोकप्रिय नायकबाट निर्माता, निर्माता हुँदै निर्देशक, नयाँ पुस्ताको स्टार निर्माण गर्ने अभिभावक र पछि चलचित्र विकास बोर्डको नेतृत्व गर्ने संस्थागत पात्र बने। यही रूपान्तरण क्षमता उनको दीर्घायुको एउटा प्रमुख आधार हो।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उनले चलचित्रलाई कला मात्र होइन, दर्शकसँग प्रत्यक्ष जोडिएको व्यवसायका रूपमा पनि बुझे। उनको पुस्तामा निर्देशक र लेखक केन्द्रित चलचित्र निर्माणसँगै नायकको लोकप्रियतालाई बजारसँग जोड्ने प्रवृत्ति बलियो हुँदै थियो। भुवन त्यस परिवर्तनका प्रमुख पात्रमध्ये एक बने। उनले दर्शक के हेर्न चाहन्छन् भन्ने प्रश्नलाई निरन्तर महत्व दिए। उनका सबै चलचित्र सफल भएनन् र सबै सिर्जनात्मक निर्णय आलोचनामुक्त पनि रहेनन्, तर असफलतापछि पनि उनी उद्योगबाट हराएनन्।

नेपाली चलचित्रमा ‘महानायक’, ‘सुपरस्टार’, ‘सदाबहार नायक’ वा अन्य उपाधिबारे समय समयमा बहस हुन्छ। यस्ता उपाधिको कुनै आधिकारिक मापदण्ड हुँदैन र पुस्ताअनुसार मूल्याङ्कन पनि फरक हुन सक्छ। तर भुवन केसीको ऐतिहासिक महत्व बुझ्न उपाधि आवश्यक पर्दैन। उनी नेपाली चलचित्रमा व्यावसायिक स्टार प्रणाली बलियो हुँदै गएको कालखण्डका प्रमुख नायक हुन्। उनले प्रेमकथाको एउटा युग प्रतिनिधित्व गरे, पारिवारिक र व्यावसायिक चलचित्रको उत्कर्ष देखे, एनालग युगबाट डिजिटल युगसम्म आफूलाई कायम राखे, निर्माणमा जोखिम लिए, निर्देशन गरे, नयाँ पुस्ताको स्टार निर्माणमा भूमिका खेले र चलचित्र क्षेत्रको सरकारी संस्थाको नेतृत्वसमेत गरे।

यस अर्थमा भुवन केसी एउटा अभिनेता मात्र होइनन्, नेपाली चलचित्रको चार दशकभन्दा लामो परिवर्तनका प्रत्यक्ष साक्षी र सहभागी हुन्। उनका पुराना चलचित्र हेर्दा आजको दर्शकले केवल एउटा नायक देख्दैन; उसले त्यो समयको नेपाली समाजको प्रेम, परिवार, फेसन, संगीत, नायकप्रतिको कल्पना र मनोरञ्जन संस्कृतिसमेत देख्छ। यही कारण उनको कथा व्यक्तिगत सफलताको कथा मात्र होइन, सीमित प्रविधि र सानो बजारबाट शुरु गरेर व्यावसायिक स्टार जन्माएको र पुस्ता परिवर्तन गर्दै आजसम्म आइपुगेको नेपाली चलचित्र उद्योगको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हो।

पर्दामा उनको उमेर बदलिएको छ, भूमिका बदलिएको छ, नेपाली चलचित्रको प्रविधि र दर्शक बदलिएका छन्। तर चार दशकभन्दा लामो यात्रापछि पनि भुवन केसी चलचित्रमै सक्रिय छन्। ‘सदाबहार’ शब्दको वास्तविक अर्थ सम्भवतः यही हो—सधैँ एउटै रहनु होइन, समयसँगै बदलिँदै पनि आफ्नो उपस्थितिलाई कायम राखिरहनु।