चारुमती, देवपाल र चाबहिल: वंशावली, पुरातत्त्व र नेपालको ओझेल परेको प्राचीन बौद्ध इतिहास
अविनाश शर्मा
नेपालको बौद्ध इतिहासबारे चर्चा हुँदा लुम्बिनी, कपिलवस्तु, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, पाटनका अशोक स्तूप, लिच्छविकालीन अभिलेख र काठमाडौं उपत्यकाको नेवार बौद्ध परम्परा व्यापक रूपमा उल्लेख हुन्छन्। तर काठमाडौंको चाबहिलसँग जोडिएको राजकुमारी चारुमतीको कथा भने तुलनात्मक रूपमा कम चर्चामा रहँदै आएको छ। नेपाली वंशावली परम्पराअनुसार मौर्य सम्राट अशोककी छोरी चारुमती नेपाल आइन्, यहाँका क्षत्रिय देवपालसँग विवाह गरिन्, देवपाटन क्षेत्रमा बसोबास गरिन् र पछि बौद्ध विहार निर्माण गरी भिक्षुणी जीवन बिताइन्। चाबहिलस्थित प्राचीन स्तूपलाई यही चारुमतीसँग जोड्ने परम्परा शताब्दीयौँदेखि जीवित छ। तर आधुनिक इतिहास लेखनको समस्या के हो भने यस कथाका केही अंशलाई पुरातात्त्विक प्रमाणले बल दिएका छन् भने केही महत्वपूर्ण अंश अझै वंशावली र परम्परामै आधारित छन्।
चारुमतीको कथा आधुनिक समयमा अचानक जन्मिएको होइन। उन्नाइसौँ शताब्दीमा सम्पादित नेपाली वंशावलीमा सम्राट अशोक आफ्नो धर्मगुरु उपगुप्तसहित नेपाल आएको, स्वयम्भू, गुह्येश्वरी तथा विभिन्न बौद्ध स्थल भ्रमण गरेको र उनकी छोरी चारुमती नेपालमै बस्न इच्छुक भएको विवरण पाइन्छ। त्यही वंशावलीअनुसार अशोकले चारुमतीको विवाह देवपाल नामका क्षत्रिय वंशका व्यक्तिसँग गराइदिएका थिए। चारुमती र देवपालले पछि देवपाटन बसाएको, परिवार स्थापना गरेको र वृद्धावस्थामा धार्मिक जीवन बिताउने निर्णय गरेको विवरणसमेत पाइन्छ। चारुमतीले विहार निर्माण गरेको र अन्ततः त्यहीँ भिक्षुणीका रूपमा जीवन बिताएको उल्लेख छ।
यो कथा पछि अशोकबारे लेख्ने प्रारम्भिक आधुनिक इतिहासकारहरूको लेखनमा पनि प्रवेश गरेको देखिन्छ। भिन्सेन्ट ए. स्मिथले अशोकसम्बन्धी आफ्नो कृतिमा चारुमतीलाई अशोककी छोरी र देवपाललाई क्षत्रियका रूपमा उल्लेख गर्दै उनीहरू पशुपति नजिक नेपालमा बसोबास गरेको र चारुमतीले चाबहिलमा धार्मिक निवास स्थापना गरेको नेपाली परम्परा प्रस्तुत गरेका थिए। अर्थात चारुमतीको कथा नेपालभित्रको मौखिक किंवदन्तीमा मात्र सीमित थिएन, बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भमै दक्षिण एसियाली इतिहाससम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय लेखनमा समेत यो विवरण पुगेको देखिन्छ।
तर यहाँ एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विभाजन गर्नुपर्छ। सम्राट अशोक लुम्बिनी पुगेका थिए भन्ने कुरा परम्परा मात्र होइन। लुम्बिनीको अशोक स्तम्भ अभिलेखले उनको उपस्थितिलाई प्रत्यक्ष अभिलेखीय आधार दिन्छ। नेपालको तराई क्षेत्रमा उनको बौद्ध गतिविधिको प्रमाण स्पष्ट छ। तर अशोक काठमाडौं उपत्यका आएका थिए भन्ने कुरा पुष्टि गर्ने त्यही स्तरको समकालीन शिलालेख अहिलेसम्म भेटिएको छैन। नेपालका वंशावलीले अशोकको काठमाडौं भ्रमण, पाटनका स्तूप निर्माण र चारुमतीको विवाहको कथा दिन्छन्, तर विद्यमान अशोककालीन अभिलेखले यो सम्पूर्ण घटनाक्रम प्रत्यक्ष रूपमा पुष्टि गर्दैनन्। यही कारण आधुनिक इतिहासकारहरू यस विषयमा सावधानी अपनाउँछन्।
सबैभन्दा ठूलो प्रश्न चारुमती स्वयं सम्राट अशोककी छोरी थिइन् कि थिइनन् भन्ने हो। प्रारम्भिक श्रीलङ्काली बौद्ध स्रोतहरूमा अशोकका छोरा महिन्द र छोरी संघमित्ताको विस्तृत उल्लेख पाइन्छ। संघमित्ताले श्रीलङ्कामा भिक्षुणी संघ विस्तार गरेको विवरणसमेत सुरक्षित छ। तर अशोकका शिलालेख तथा प्रमुख प्रारम्भिक पालि स्रोतमा चारुमतीलाई अशोककी छोरीका रूपमा स्पष्ट उल्लेख गरिएको छैन। यही मौनताका कारण कतिपय इतिहासकारले नेपाल वंशावलीको चारुमती कथालाई पूर्ण ऐतिहासिक तथ्य मान्न हिचकिचाएका हुन्।
तर सन् २००२ देखि २००३ बीच चाबहिलको धन्दो चैत्य जीर्णोद्धार हुँदा एउटा महत्वपूर्ण मोड आयो। जीर्णोद्धारका क्रममा दुईवटा असाधारण अभिलेखयुक्त इँटा फेला परे। एउटा इँटामा धर्मचक्र चिह्नसँगै ब्राह्मी लिपिमा ‘चारुवती थूप’ लेखिएको पाइयो। अर्को इँटामा ‘चारुवती’ शब्द ब्राह्मी लिपिमा र थप अभिलेख भुजिमोल लिपिमा रहेको विवरण पुरातात्त्विक अध्ययनमा उल्लेख गरिएको छ। ती सामग्री पुरातत्त्व विभागको संरक्षण हुँदै राष्ट्रिय संग्रहालय छाउनीमा पुगे र एउटा अभिलेखयुक्त इँटा बौद्ध कला कक्षमा प्रदर्शनसमेत गरिएको छ।
यस खोजले चारुमतीसम्बन्धी बहसलाई नयाँ ठाउँमा पुर्यायो। भाषाविद तथा अभिलेखविद काशीनाथ तमोटले ‘चारुवती थूप’ अभिलेखलाई ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीसम्म पुर्याउँदै यसलाई नेपालमण्डलको किराँतकालीन अत्यन्त प्राचीन अभिलेख मानेका छन्। उनका अनुसार ब्राह्मी लिपिको स्वरूप, ‘थूप’ शब्द, धर्मचक्रको प्रयोग र अशोककालीन अभिलेखसँगको साम्यले चाबहिलको स्तूप निकै प्राचीन रहेको संकेत गर्छ। यदि यो काल निर्धारण पूर्ण रूपमा स्वीकार गरियो भने यसले काठमाडौं उपत्यकाको लिखित इतिहासलाई लिच्छविकालभन्दा धेरै शताब्दी अगाडि पुर्याउने महत्व राख्छ।
तर अभिलेखले समाधान गरेको कुरा र समाधान नगरेको कुरा छुट्याउनुपर्छ। ‘चारुवती थूप’ लेखिएको इँटा भेटिनु चारुवती नामको व्यक्ति वा परम्परा र चाबहिल स्तूपबीच प्राचीन सम्बन्ध रहेको बलियो प्रमाण हो। तर त्यो इँटाले ‘चारुवती सम्राट अशोककी जैविक छोरी नै थिइन्’, ‘अशोक काठमाडौं आएका थिए’ वा ‘देवपालसँग उनको विवाह भएको थियो’ भन्ने तीनवटै दाबी स्वतः प्रमाणित गर्दैन। इतिहासमा नामको अभिलेख भेटिनु र त्यही व्यक्तिको पूर्ण वंशावली प्रमाणित हुनु फरक कुरा हो।
पुरातत्त्व तथा इतिहासकी अनुसन्धानकर्ता जुनु बसुकला रञ्जितकारको अध्ययन यही सावधानीको राम्रो उदाहरण हो। उनले चाबहिलका प्राचीन स्तूपबारे अनुसन्धान गर्दै दुई अभिलेखयुक्त इँटालाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानेकी छन्। उनको निष्कर्षमा स्तूपको चारुमतीसँग सम्बन्ध बलियो भएको स्वीकार गरिए पनि चारुमतीलाई अशोककी छोरी भनेर जोड्ने स्वतन्त्र अभिलेखीय प्रमाण अझै पर्याप्त नभएको उल्लेख छ। अर्थात नेपाली विद्वानले चारुमतीलाई बेवास्ता गरेका होइनन्, बरु कतिपयले परम्परा, पुरातत्त्व र प्रमाणको स्तरलाई अलग राखेर अध्ययन गरेका छन्।
नेपालका बौद्ध इतिहासकार शंकर थापाले पनि आफ्नो नेपाली बौद्ध इतिहाससम्बन्धी अनुसन्धानमा चारुमती र देवपालको कथा विस्तारमा उद्धृत गरेका छन्। उनले नेपाली वंशावलीमा अशोकको नेपाल यात्रा, चारुमतीको देवपालसँग विवाह र विहार निर्माणको विवरण रहेको उल्लेख गर्दै यसलाई आधुनिक ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा कसरी मूल्याङ्कन गर्ने भन्ने प्रश्न उठाएका छन्। त्यसैले चारुमतीको प्रसंग नेपाली बौद्ध लेखकहरूले बिल्कुलै नलेखेको भन्ने निष्कर्ष सही हुँदैन। बरु यो विषय व्यापक लोकप्रिय इतिहास, विद्यालयीय पाठ्यक्रम तथा मुख्यधाराको बौद्ध विमर्शमा त्यसको सम्भावित महत्वअनुसार पर्याप्त स्थान नपाएको भन्नु बढी यथार्थपरक हुन्छ।
चारुमतीसँग जोडिएको अर्को पक्ष देवपालको परिचय हो। नेपाली वंशावलीका केही संस्करणमा उनलाई क्षत्रिय वंशका व्यक्ति भनिएको छ। पछिल्ला कतिपय लेखनमा उनलाई नेपाली राजकुमारका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। चाबहिल तथा आसपासका केही स्थानीय बौद्ध परम्पराले चारुमती–देवपाल वंशलाई स्थानीय शाक्य समुदायसँग पनि जोड्ने गर्छन्। तर देवपाल प्रत्यक्ष रूपमा बुद्धको कपिलवस्तुस्थित शाक्य राजवंशकै वंशज थिए भन्ने कुरा पुष्टि गर्ने प्रारम्भिक अभिलेखीय प्रमाण अहिले उपलब्ध छैन। त्यसैले ‘देवपाल क्षत्रिय’ भन्ने विवरणलाई वंशावलीले केही आधार दिन्छ, तर ‘शाक्य वंशसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित राजकुमार’ भन्ने दाबीलाई थप अनुसन्धान आवश्यक पर्ने विषयका रूपमा राख्नु उचित हुन्छ।
चाबहिलको संरचनालाई बुझ्दा ‘विहार’ र ‘स्तूप’ पनि छुट्याउनुपर्छ। आज चारुमती स्तूप, चाबहिल स्तूप वा धन्दो चैत्य भनेर चिनिने मुख्य गोलाकार धार्मिक संरचना स्तूप हो। त्यस आसपास चारुमती विहारसँग सम्बन्धित अलग धार्मिक संरचना तथा परम्परा छन्। नेपाली वंशावलीले चारुमतीले विहार निर्माण गरेको बताउँछ भने स्थानीय परम्पराले स्तूपलाई पनि उनको नामसँग जोड्छ। समयक्रममा पुनर्निर्माण, जीर्णोद्धार र विभिन्न कालका धार्मिक संरचनाहरू थपिँदा मूल मौर्यकालीन, किराँतकालीन, लिच्छविकालीन र पछिल्ला तह छुट्याउनु आफैँमा जटिल पुरातात्त्विक काम बनेको छ।
यस विषयमा वैकल्पिक मत पनि छ। केही नेपाली इतिहासकारले चाबहिलको नाम चारुमती विहारबाट बनेको मान्यतालाई स्वीकार गरेका छैनन्। बाबुराम आचार्यलगायतले यससम्बन्धी वंशावली कथालाई प्रश्न गर्दै चाबहिल नामको फरक व्युत्पत्ति प्रस्ताव गरेका थिए। अर्कोतर्फ पुरातत्त्वविद प्रकाश दर्नालको धन्दो चैत्यसम्बन्धी अनुसन्धानले त्यहाँका विभिन्न कालखण्डका तह र सामग्री अध्ययन गर्दै चारुमतीसम्बन्धी थप ठोस निष्कर्षका लागि विस्तृत पुरातात्त्विक अनुसन्धान आवश्यक रहेको औँल्याएको छ। यसले देखाउँछ कि विवाद ‘चारुमतीको विषय लुकाउने कि नलुकाउने’ भन्दा पनि ‘कुन प्रमाणलाई कति ऐतिहासिक वजन दिने’ भन्ने पद्धतिगत विवाद हो।
त्यसो भए यस्तो महत्वपूर्ण विषय किन नेपाली बौद्ध अध्ययनको केन्द्रमा देखिँदैन? एउटा कारण प्रमाणको असमानता हो। लुम्बिनीमा अशोकको आफ्नै अभिलेख छ। चारुमतीका हकमा पछि लेखिएका वंशावली, स्थानीय परम्परा र विवादित काल निर्धारण भएको पुरातात्त्विक सामग्री छन्। विश्वविद्यालयीय इतिहास लेखनले दोस्रो प्रकारका स्रोतलाई प्रयोग गर्दा बढी सावधानी अपनाउँछ। परिणामतः चारुमतीको कथा लोकप्रिय धार्मिक स्मृतिमा बलियो भए पनि आधुनिक पाठ्यपुस्तक वा बौद्ध इतिहासका संक्षिप्त ग्रन्थमा कहिलेकाहीँ सीमित उल्लेखमै रहन्छ।
दोस्रो कारण नेपालको बौद्ध इतिहास आफैँ धेरै तहमा विभाजित हुनु हो। एउटा अध्ययन परम्परा लुम्बिनी र बुद्धकालीन पुरातत्त्वमा केन्द्रित छ, अर्को नेवार वज्रयान र संस्कृत बौद्ध परम्परामा, अर्को तिब्बती बौद्ध दर्शन र ग्रन्थमा, अर्को आधुनिक थेरवाद पुनर्जागरणमा, र अर्को कला, मूर्ति तथा वास्तुकलामा। चारुमतीको विषय भने यी सबैको बीचमा पर्ने पूर्वलिच्छविकालीन पुरातत्त्व, वंशावली, अभिलेखशास्त्र र महिला बौद्ध इतिहासको संगम हो। विषयगत विभाजनका कारण पनि यसले स्वतन्त्र ठूलो अनुसन्धान क्षेत्रको रूप लिन नसकेको हुन सक्छ।
अब विदेशी आर्थिक सहयोगको प्रश्न आउँछ। नेपालका बौद्ध अध्ययनसँग सम्बन्धित संस्था, भिक्षु, विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्ताले जापान, ताइवान, चीन, भारत, श्रीलङ्का, दक्षिण कोरिया तथा अन्य देशका विश्वविद्यालय, बौद्ध संस्था र फाउन्डेसनबाट छात्रवृत्ति, अनुसन्धान सहयोग र सांस्कृतिक सहायता पाएका उदाहरण छन्। तर यही तथ्यबाट ‘जापान वा ताइवानको आर्थिक सहयोगका कारण चारुमतीको इतिहास दबाइएको हो’ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न अहिले उपलब्ध प्रमाण पर्याप्त छैन। यस्तो निष्कर्ष प्रमाणित गर्न कुन संस्थाले कति रकम दियो, अनुदानका शर्त के थिए, अनुसन्धान विषय छनोटमा दाताको हस्तक्षेप थियो कि थिएन, चारुमतीसम्बन्धी प्रस्ताव अस्वीकार गरियो कि गरिएन, वा प्रकाशन रोकिएको कुनै अभिलेख छ कि छैन भन्ने प्रत्यक्ष प्रमाण चाहिन्छ। त्यस्तो प्रमाणबिना विदेशी सहयोग र चारुमतीको कम चर्चा दुई तथ्यलाई जोडेर कारण–परिणाम स्थापित गर्नु ऐतिहासिक अनुसन्धानको मापदण्डअनुकूल हुँदैन।
तर विदेशी अनुदानले अनुसन्धानको प्राथमिकतामाथि अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न चाहिँ वैध छ। कुनै जापानी संस्थाले जापानी बौद्ध परम्परा, ताइवानको संस्थाले चिनियाँ महायान, तिब्बती संस्थाले तिब्बती ग्रन्थ वा पश्चिमी विश्वविद्यालयले आफ्नो शैक्षिक रुचिसँग सम्बन्धित विषयमा अनुदान दिनु स्वाभाविक हुन सक्छ। यस्तो संरचनाले दीर्घकालमा कुन विषयमा धेरै शोधवृत्ति, सम्मेलन र प्रकाशन हुन्छ भन्ने प्रभाव पार्न सक्छ। तर त्यसलाई ‘इतिहास दबाउने योजना’ भन्दा ‘अनुसन्धान वित्तपोषणले विषयगत प्राथमिकता निर्माण गर्ने संरचनात्मक प्रभाव’का रूपमा अध्ययन गर्नु वैज्ञानिक हुन्छ।
चारुमतीको प्रसंगको सबैभन्दा ठूलो महत्व केवल उनी अशोककी छोरी थिइन् कि थिइनन् भन्ने विवादमा छैन। ‘चारुवती थूप’ अभिलेख साँच्चिकै ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीको हो भने काठमाडौं उपत्यकामा बौद्ध उपस्थितिको इतिहास लिच्छविकालभन्दा धेरै पुरानो र दक्षिण एसियाली बौद्ध सञ्जालसँग गहिरो रूपमा जोडिएको देखिन्छ। त्यस अवस्थामा नेपालमण्डल कुनै पृथक पहाडी सभ्यता मात्र नभई मौर्यकालीन उत्तर भारत, हिमालय र सम्भवतः मध्य एसियासम्म फैलिएको धार्मिक तथा व्यापारिक सम्पर्कको एउटा महत्वपूर्ण केन्द्र थियो भन्ने ठूलो ऐतिहासिक प्रश्न उठ्छ।
त्यसैगरी चारुमती ऐतिहासिक व्यक्ति प्रमाणित हुँदै गइन् भने नेपालको बौद्ध इतिहासमा महिलाको भूमिका पुनर्लेखन गर्नुपर्ने हुन्छ। परम्पराले उनलाई केवल राजकुमारीका रूपमा होइन, पछि भिक्षुणी जीवन रोजेकी र धार्मिक संस्था निर्माण गरेकी महिलाका रूपमा सम्झन्छ। दक्षिण एसियाली बौद्ध इतिहासमा संघमित्ताको श्रीलङ्का यात्राले जति स्थान पाएको छ, चारुमतीको सम्भावित हिमाली भूमिका प्रमाणित हुन सके त्यसले नेपाललाई प्रारम्भिक महिला बौद्ध संस्थागत इतिहाससँग जोड्ने नयाँ अध्याय खोल्न सक्छ।
अब आवश्यक कुरा विश्वास वा अस्वीकार होइन, अनुसन्धान हो। चाबहिल स्तूपको वैज्ञानिक तहगत उत्खनन, प्राचीन इँटाको पदार्थ विज्ञानसम्बन्धी परीक्षण, ब्राह्मी अक्षरको पुनःस्वतन्त्र पुरालिपिकीय अध्ययन, निर्माण सामग्रीको काल निर्धारण, स्तूपमुनिको पुरानो संरचनाको भौतिक परीक्षण, देवपाटन क्षेत्रमा समानकालीन पुरातात्त्विक खोज, स्थानीय शाक्य तथा अन्य बौद्ध समुदायका वंशपरम्पराको दस्तावेजीकरण र भारतीय मौर्यकालीन स्रोतसँग तुलनात्मक अध्ययन आवश्यक छ। एउटा मात्र अभिलेखलाई अत्यधिक व्याख्या गर्नु पनि गलत हुन्छ, तर वंशावली भनेर सबै सामग्रीलाई किंवदन्तीमा फाल्नु पनि उत्तिकै कमजोर दृष्टिकोण हो।
आज उपलब्ध प्रमाणबाट निकाल्न सकिने सन्तुलित निष्कर्ष यस्तो छ: चाबहिलमा चारुवती वा चारुमती नामसँग सम्बन्धित अत्यन्त पुरानो बौद्ध स्तूप परम्परा रहेको तथ्यलाई अब सामान्य किंवदन्ती मात्र भनेर पन्छाउन कठिन भएको छ। ‘चारुवती थूप’ अभिलेखले त्यस सम्बन्धलाई गम्भीर ऐतिहासिक अनुसन्धानको विषय बनाएको छ। नेपाली वंशावलीले चारुमतीलाई अशोककी छोरी तथा देवपालकी पत्नी भन्छ र देवपाललाई क्षत्रिय परम्परासँग जोड्छ। तर चारुमतीको अशोकसँगको प्रत्यक्ष पितृसम्बन्ध, अशोकको काठमाडौं भ्रमण र देवपालको शाक्य वंशीय पहिचान अझै निर्णायक स्वतन्त्र प्रमाणको प्रतीक्षामा छन्।
त्यसैले चारुमतीको इतिहासलाई न त प्रमाणित तथ्यभन्दा बढी बढाएर प्रस्तुत गर्नु उचित हुन्छ, न ‘कथा मात्र’ भनेर बेवास्ता गर्नु। नेपालको इतिहासमा यस्ता विषय धेरै छन् जहाँ वंशावलीले संकेत दिएको छ र पुरातत्त्वले पछि त्यसको केही अंशलाई नयाँ अर्थ दिएको छ। चाबहिलको चारुमती प्रसंग त्यस्तै एउटा सम्भावनाशील क्षेत्र हो।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न विदेशी संस्था वा कुनै सम्प्रदायले यो इतिहास किन लेखेन भन्ने मात्र होइन। अझ ठूलो प्रश्न नेपाल आफैँले आफ्ना प्राचीन बौद्ध स्थल, अभिलेख र स्थानीय स्मृतिमाथि कति गहिरो, स्वतन्त्र र दीर्घकालीन अनुसन्धान गरेको छ भन्ने हो। यदि ‘चारुवती थूप’ वास्तवमै नेपालको ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीको अभिलेख हो भने त्यो केवल एउटा पुरानो इँटा होइन। त्यसले नेपालको लिखित इतिहास, काठमाडौं उपत्यकाको प्रारम्भिक बौद्ध सभ्यता, मौर्यकालीन सम्पर्क र हिमालयमा बौद्ध धर्मको प्रसारबारे हामीले बनाएको सम्पूर्ण समयरेखामाथि पुनर्विचार गर्न बाध्य पार्न सक्छ।
