सानच्याङयुआनमा सुधारिँदै पारिस्थितिकी, दुर्लभ वन्यजन्तु र जलश्रोत संरक्षणमा उल्लेख्य प्रगति

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

चीनको छिङहाइ प्रान्तस्थित सानच्याङयुआन अर्थात ‘तीन नदीको उद्गम क्षेत्र’मा लामो समयदेखि सञ्चालन गरिएको पारिस्थितिक संरक्षणको प्रभाव क्रमशः देखिन थालेको छ। छिङहाइ तालमा माछाको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ भने दुर्लभ वन्यजन्तुको जनसंख्या पुनःउत्थान भइरहेको छ। याङ्त्से नदीको उद्गम क्षेत्रदेखि होह सिलको दुर्गम भूभागसम्म स्थानीय समुदाय र संरक्षणकर्मीको निरन्तर प्रयासले उच्च हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको पछिल्ला तथ्याङ्कले देखाएका छन्।

सानच्याङयुआन छिङहाइ तिब्बती पठारको अत्यन्त महत्वपूर्ण पारिस्थितिक क्षेत्र हो। याङ्त्से, ह्वाङहो अर्थात पहेँलो नदी र लानछाङ अर्थात मेकोङ नदीका प्रमुख श्रोत यही क्षेत्रमा रहेका कारण यसलाई चीनमा ‘चिनियाँ जलस्तम्भ’ पनि भनिन्छ। विशाल हिमाली भूभाग, हिमनदी, ताल, सिमसार र उच्च भूभागका घाँसे मैदानले चीन तथा दक्षिणपूर्वी एसियाका करोडौँ मानिसको जल सुरक्षासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छन्।

जुलाईमा छिङहाइको प्राकृतिक दृश्य विशेष आकर्षक हुन्छ। सानच्याङयुआनतर्फ जाने बाटोमा फुलेका तोरीका फूल, नदी र ताल, टाढाका हिमाल तथा घाँसे मैदानसँगै आकाशमा उडिरहेका चराका समूहले क्षेत्रको जैविक विविधता देखाउँछन्। छिङहाइ तालको मुख्य सिमसार क्षेत्र स्यान्न्यु वान पनि पछिल्ला वर्षमा जैविक पुनरुत्थानको महत्वपूर्ण उदाहरण बनेको छ।

स्यान्न्यु वान छिङहाइ तालमा पाइने स्थानीय प्रजातिको ‘नेकेड कार्प’, स्थानीय रूपमा ह्वाङयु भनिने माछाको प्रमुख प्रजनन क्षेत्रमध्ये एक हो। प्रत्येक वर्ष मेदेखि अगस्टसम्म हजारौँ माछा छिङहाइ तालबाट नदीको प्रवाहविरुद्ध पौडिँदै सालिउ नदी तथा आसपासका स्वच्छ पानी क्षेत्रमा अण्डा पार्न पुग्छन्। ठूलो संख्यामा माछा एकैपटक नदीमा उक्लने दृश्यलाई स्थानीय रूपमा ‘आधा नदी पानी, आधा नदी माछा’ भन्ने प्राकृतिक दृश्यसँग तुलना गरिन्छ।

छिङहाइ तालमा ह्वाङयु माछाको कुल जैविक भण्डार अहिले करिब १ लाख ३३ हजार टन पुगेको छ। सन् २००२ मा व्यापक संरक्षण शुरु हुँदा यो करिब २ हजार ६ सय टन मात्र थियो। अर्थात दुई दशकभन्दा बढी अवधिमा यसको भण्डार करिब ५१ गुणा पुगेको छ। माछा मार्ने कार्यमा दीर्घकालीन प्रतिबन्ध, कृत्रिम प्रजनन र पुनःछाड्ने कार्यक्रम, नदी तथा सिमसार पुनर्स्थापना र अवैध शिकारविरुद्धको निगरानीलाई यस सुधारका प्रमुख कारण मानिएको छ।

छिङहाइ ताल आसपास पाइने विश्वकै दुर्लभ स्तनधारीमध्ये प्रजेवाल्स्की गजेलको संख्या पनि उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। सन् २००४ मा ३०० भन्दा कम रहेको यसको संख्या अहिले ३ हजार ७ सयभन्दा बढी पुगेको स्थानीय संरक्षण निकायको तथ्याङ्कले देखाउँछ। यस क्षेत्रका चराचुरुङ्गी, कालो घाँटी भएको सारस तथा अन्य उच्च हिमाली वन्यजन्तुको वासस्थानमा समेत सुधार भइरहेको बताइएको छ।

स्यान्न्यु वानका व्यवस्थापक लिउ योङले त्यहाँ १५ वर्ष काम गर्दा वातावरणमा आएको परिवर्तन प्रत्यक्ष देखेको बताएका छन्। उनका अनुसार पर्यटन वा व्यावसायिक विकासलाई अन्धाधुन्ध विस्तार गर्नुभन्दा पारिस्थितिक संरक्षणलाई पहिलो प्राथमिकता दिइएको छ। प्राकृतिक संरचनामाथि कम हस्तक्षेप गर्ने र पर्यटकलाई पनि संरक्षण शिक्षासँग जोड्ने नीति अपनाइएको छ।

सानच्याङयुआनको संरक्षण केवल छिङहाइ तालमा सीमित छैन। युशु तिब्बती स्वायत्त प्रिफेक्चरको चितोउ काउन्टीमा रहेको याङ्त्से नदीको ‘पहिलो घुम्ती’ क्षेत्रमा स्थानीय समुदायका सदस्य दैनिक नदी किनार सफा गर्ने, फोहोर संकलन गर्ने र घाँसे मैदान तथा जलश्रोतको निगरानीमा संलग्न छन्। स्थानीय पर्यावरण संरक्षणकर्मीहरूका अनुसार उद्गम क्षेत्रमा प्रदूषण नियन्त्रण गर्न नसके त्यसको असर हजारौँ किलोमिटर तलसम्मका बस्ती र कृषि क्षेत्रमा पुग्न सक्छ।

सानच्याङयुआन राष्ट्रिय निकुञ्जअन्तर्गत होह सिलको सोनाम दार्ग्ये संरक्षण केन्द्रमा कार्यरत गस्ती टोलीले अझ कठिन परिस्थितिमा संरक्षण कार्य गर्दै आएको छ। समुद्री सतहबाट अत्यन्त उच्च स्थानमा फैलिएको विशाल निर्जन क्षेत्रमा केही संरक्षणकर्मीले हजारौँ वर्गकिलोमिटर भूभागको निगरानी गर्नुपर्छ। प्रतिकूल मौसम, सवारीसाधन बिग्रिने, हिउँ वा हिलोमा फस्ने र लामो समय मानव बस्तीबाट टाढा रहनुपर्ने अवस्था उनीहरूको नियमित चुनौती हो।

त्यही संरक्षण केन्द्रमा करिब २० वर्गमिटरको सानो संरचनालाई तिब्बती मृगका बच्चाको अस्थायी संरक्षण केन्द्रका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। प्रजनन मौसममा आमाबाट छुटेका, कमजोर भएका वा बथानसँग जान नसकेका तिब्बती मृगका बच्चालाई गस्ती टोलीले उद्धार गरेर त्यहाँ ल्याउँछ। दूध खुवाएर हुर्काइएका ती बच्चा पर्याप्त सक्षम भएपछि पुनः प्राकृतिक वासस्थानमा छाडिन्छन्।

सानच्याङयुआनमा देखिएको पछिल्लो परिवर्तनले उच्च हिमाली पारिस्थितिक प्रणाली पुनर्स्थापना गर्न दीर्घकालीन नीति, वैज्ञानिक अनुगमन र स्थानीय समुदायको सहभागिता तीनै पक्ष आवश्यक रहेको देखाएको छ। माछा र वन्यजन्तुको संख्या बढ्नु मात्र संरक्षण सफलताको एकमात्र मापदण्ड होइन, नदी, सिमसार, घाँसे मैदान तथा सम्पूर्ण खाद्य श्रृंखला स्वस्थ हुँदै जानु दीर्घकालीन पारिस्थितिक स्थिरताका लागि अझ महत्वपूर्ण मानिन्छ।

दशकौँदेखि संरक्षणमा खटिएका विभिन्न पुस्ताका स्थानीय बासिन्दा र गस्ती टोलीको भूमिकाले पनि सानच्याङयुआनको पुनरुत्थानमा महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ। अहिले वन्यजन्तु, नदी, ताल र मानव समुदायबीच देखिन थालेको सन्तुलनले ‘चिनियाँ जलस्तम्भ’को संरक्षण केवल चीनको आन्तरिक वातावरणीय विषय नभई एसियाको व्यापक जल तथा पारिस्थितिक सुरक्षासँग जोडिएको विषय भएको देखाउँछ।