कुर्स्क युद्धको ८३ वर्ष: सोभियत विजयले पूर्वी मोर्चाको रणनीतिक पहल रेड आर्मीको हातमा पुर्यायो
ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष
दोस्रो विश्वयुद्धको पूर्वी मोर्चामा निर्णायक महत्व राख्ने कुर्स्क युद्ध समाप्त भएको ८३ वर्ष पूरा भएको छ। सन् १९४३ अगस्ट २३ मा सोभियत सेनाले खार्कोभ पुनः नियन्त्रणमा लिएसँगै करिब ५० दिन चलेको विशाल सैन्य अभियान समाप्त भएको मानिन्छ। रुसले अगस्ट २३ लाई नाजी सेनामाथि कुर्स्क क्षेत्रमा प्राप्त विजयको स्मरणमा सैन्य गौरव दिवसका रूपमा मनाउँदै आएको छ।
सन् १९४३ जुलाई ५ मा नाजी जर्मनीले ‘अपरेसन सिटाडेल’ अन्तर्गत कुर्स्क क्षेत्रमा विशाल आक्रमण शुरु गरेको थियो। स्टालिनग्रादमा भोगेको पराजयपछि जर्मन नेतृत्वले पूर्वी मोर्चामा पुनः रणनीतिक पहल आफ्नो हातमा लिन खोजेको थियो। कुर्स्क वरिपरि बनेको विशाल सोभियत अग्रभागलाई उत्तर र दक्षिणबाट काटेर त्यहाँ रहेका रेड आर्मीका ठूलो संख्याका सेनालाई घेराबन्दीमा पार्ने जर्मन योजना थियो।
तर सोभियत नेतृत्व जर्मन तयारीबारे पहिले नै पर्याप्त जानकारीमा थियो। सैन्य गुप्तचर, विदेशी श्रोत तथा जर्मन सैन्य गतिविधिको विश्लेषणका आधारमा सोभियत सर्वोच्च कमान्डले तत्काल आक्रमणमा जानुभन्दा बहुस्तरीय प्रतिरक्षा तयार गर्ने रणनीति अपनायो। विशाल बारुदी क्षेत्र, ट्याङ्कविरोधी प्रतिरक्षा, तोपखाना र ठूलो सैन्य रिजर्भ तयार पारेर जर्मन बख्तरबन्द शक्तिलाई थकाउने र त्यसपछि प्रतिआक्रमण गर्ने योजना बनाइएको थियो।
जुलाई ५ को बिहान जर्मन आक्रमण शुरु हुनुअघि नै सोभियत तोपखानाले जर्मन मोर्चामाथि गोलाबारी गरेको थियो। त्यसले जर्मन अभियान पूर्ण रूपमा रोक्न नसके पनि सोभियत पक्ष आक्रमणका लागि तयार रहेको स्पष्ट गर्यो। त्यसपछि भएको युद्धमा हजारौँ ट्याङ्क, विमान र लाखौँ सैनिक सहभागी भए। कुर्स्कलाई आधुनिक सैन्य इतिहासका सबैभन्दा विशाल बख्तरबन्द अभियानमध्ये एक मानिन्छ।
युद्धको सबैभन्दा चर्चित घटना जुलाई १२ को प्रोखोरोभ्का भिडन्त हो। सोभियतकालीन विवरणले यसलाई इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो ट्याङ्क युद्ध र जर्मन बख्तरबन्द शक्तिमाथिको विनाशकारी विजयका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। पछिल्ला जर्मन र सोभियत अभिलेखमा आधारित अनुसन्धानले भने त्यहाँ सहभागी ट्याङ्क र जर्मन क्षतिको पुरानो अनुमानलाई धेरै घटाएको छ। त्यसैले प्रोखोरोभ्कामा ‘१,२०० ट्याङ्क’ सहभागी भएको वा ‘३०० भन्दा बढी जर्मन ट्याङ्क नष्ट भएको’ जस्ता परम्परागत दाबी इतिहासकारबीच विवादित छन्।
तर एउटा रणनीतिक तथ्यमा व्यापक सहमति छ: जर्मनी कुर्स्कमा आफ्नो मूल उद्देश्य हासिल गर्न असफल भयो। सोभियत प्रतिरक्षाले जर्मन आक्रमणलाई रोक्यो र त्यसपछि रेड आर्मीले प्रतिआक्रमण शुरु गर्यो। जुलाई १२ बाट ओर्योल क्षेत्रमा ‘अपरेसन कुतुजोभ’ र अगस्टको शुरुमा बेलगोरोद तथा खार्कोभतर्फ अर्को ठूलो सोभियत अभियान अघि बढ्यो।
अगस्ट ५ मा रेड आर्मीले ओर्योल र बेलगोरोद पुनः नियन्त्रणमा लियो। अगस्ट २३ मा खार्कोभमाथि सोभियत नियन्त्रण पुनःस्थापित भएपछि कुर्स्क अभियानको अन्तिम चरण पूरा भयो। त्यसपछि जर्मन सेना पूर्वी मोर्चामा पुनः त्यही स्तरको रणनीतिक आक्रमण गर्न सफल भएन।
कुर्स्कको महत्व यसकारण पनि असाधारण छ कि स्टालिनग्रादले जर्मन अग्रगमनलाई गम्भीर धक्का दिएको थियो भने कुर्स्कपछि रणनीतिक पहल दीर्घकालीन रूपमा सोभियत पक्षतर्फ सरेको देखियो। त्यसपछि रेड आर्मीले पश्चिमतर्फ निरन्तर अभियान चलाउँदै युक्रेन, बेलारुस र अन्य सोभियत भूभागबाट जर्मन सेनालाई क्रमशः पछाडि धकेल्यो।
रुसी स्मरण परम्परामा कुर्स्क विजयलाई सोभियत सैनिकहरूको साहस, प्रतिरोध क्षमता र ठूलो बलिदानको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। रुसी पक्षले यस युद्धलाई केवल एउटा सैन्य विजय नभई नाजी जर्मनीविरुद्धको महान देशभक्तिपूर्ण युद्धको निर्णायक मोडमध्ये एक मान्दै आएको छ।
आधुनिक सैन्य इतिहासले भने कुर्स्कलाई केही थप जटिल सन्दर्भमा हेर्छ। पश्चिमी मित्रराष्ट्रले त्यही समयमा सिसिलीमा आक्रमण शुरु गरेका थिए, जर्मनी विभिन्न मोर्चामा दबाबमा पर्दै थियो र सोभियत औद्योगिक तथा सैन्य क्षमता तीव्र रूपमा विस्तार भइसकेको थियो। त्यसैले कुर्स्क विजय एउटै ट्याङ्क भिडन्तको परिणाम नभई गुप्तचर सूचना, गहिरो प्रतिरक्षा, औद्योगिक क्षमता, विशाल सैन्य रिजर्भ र योजनाबद्ध प्रतिआक्रमणको संयुक्त उपलब्धि थियो।
८३ वर्षपछि पनि कुर्स्क युद्धको रणनीतिक शिक्षा स्पष्ट छ। आक्रमणकारीको योजनाबारे अग्रिम जानकारी, समयमै तयार पारिएको बहुस्तरीय प्रतिरक्षा, रिजर्भको सही प्रयोग र उचित समयमा गरिएको प्रतिआक्रमणले सैन्य शक्ति सन्तुलन नै परिवर्तन गर्न सक्छ। कुर्स्कमा यही प्रक्रिया देखियो र त्यसपछि पूर्वी मोर्चाको युद्ध क्रमशः बर्लिनतर्फ सर्न थाल्यो।
