कैलाश–मानसरोवर: जहाँ पृथ्वीको भूगर्भ, जलविज्ञान र मानव सभ्यताको पवित्र स्मृति भेटिन्छ

एड्रियन मर्सर

पृथ्वीमा हजारौँ हिमाल छन्, हजारौँ ताल छन्। केही हिमाल कैलाशभन्दा धेरै अग्ला छन् र केही ताल मानसरोवरभन्दा धेरै विशाल। तर संसारमा अत्यन्त थोरै भूगोल यस्ता छन्, जहाँ एउटै पर्वत र जलाशयलाई विभिन्न धार्मिक सभ्यताले ब्रह्माण्डको केन्द्र, देवताको निवास, मोक्षको भूमि र जीवनका महान नदीहरूको आध्यात्मिक उद्गमका रूपमा हेरेका छन्। पश्चिमी सिचाङको उच्च पठारमा अवस्थित कैलाश र मानसरोवर त्यस्तै अद्वितीय सांस्कृतिक भूगोल हो।

कैलाशलाई केवल हिन्दु तीर्थ भनेर बुझ्नु यसको आधा कथा मात्र हो। हिन्दु धर्ममा यो शिव र पार्वतीको निवास हो। तिब्बती बौद्ध परम्परामा ‘गाङ रिन्पोछे’का रूपमा पवित्र मानिन्छ। बोन परम्पराले यसलाई प्राचीन आध्यात्मिक केन्द्रसँग जोड्छ भने जैन परम्परामा अष्टापदसँग यसको सम्बन्ध स्थापित गरिएको छ। यही कारण कैलाश सम्भवतः विश्वका दुर्लभ पर्वतमध्ये एक हो जसलाई विभिन्न धार्मिक परम्पराले आफ्नै आध्यात्मिक भाषामा ब्रह्माण्डीय महत्व दिएका छन्।

तर कैलाशको कथा धर्मबाट शुरु भएको होइन। यसको पहिलो अध्याय पृथ्वी स्वयंले लेखेको थियो।

आजको हिमालय र तिब्बती पठार करोडौँ वर्षअघि अहिलेको स्वरूपमा थिएनन्। भारतीय भूखण्ड दक्षिणी गोलार्द्धबाट उत्तरतर्फ सर्दै अन्ततः यूरेसियाली भूखण्डसँग ठोक्कियो। करिब पाँचदेखि छ करोड वर्षअघिबाट तीव्र बनेको यो महाद्वीपीय टक्करले पृथ्वीको भू-पर्पटीलाई च्याप्यो, मोड्यो, माथि उठायो र आजको हिमालय–तिब्बती उच्चभूमि निर्माण गर्ने दीर्घकालीन प्रक्रिया शुरु गर्‍यो। आधुनिक भूगर्भ विज्ञानले तिब्बती पठारलाई कुनै एउटै घटनाको परिणाम होइन, विभिन्न भूखण्डीय टुक्रा, महासागरीय क्षेत्र, पर्वतनिर्माण, भ्रंश, उठान र क्षयीकरणका करोडौँ वर्ष लामा चरणहरूको परिणाम मान्छ।

कैलाश यही विशाल भूगर्भीय इतिहासभित्रको पर्वत हो। यसको लगभग पिरामिडजस्तो देखिने सममितीय बनावटले मानव कल्पनालाई शताब्दीयौँदेखि आकर्षित गरेको छ। इन्टरनेटमा कहिलेकाहीँ यसलाई मानिसले बनाएको पिरामिड, खोक्रो संरचना वा अज्ञात सभ्यताको निर्माणसमेत भनिन्छ। तर यस्ता दाबीलाई समर्थन गर्ने वैज्ञानिक प्रमाण छैन। यसको स्वरूप प्राकृतिक शैल संरचना, तह, हिम, जम्ने–पग्लिने प्रक्रिया, हावा, पानी र दीर्घकालीन क्षयीकरणले बनाएको भूआकृतिक परिणाम हो। असाधारण आकृति हुनु र कृत्रिम संरचना हुनु एउटै कुरा होइन।

कैलाशको दक्षिणतर्फ रहेको मानसरोवरले अर्को वैज्ञानिक कथा बोकेको छ। समुद्री सतहबाट करिब ४,५९० मिटर उचाइमा रहेको यो उच्च हिमाली ताजा पानीको तालको क्षेत्रफल अध्ययनअनुसार करिब ४१२ वर्ग किलोमिटर छ। यसको जलाधार हिमालय र गाङदिसे पर्वतीय क्षेत्रबीच फैलिएको छ। वर्षा अत्यन्त कम हुने यो उच्च शुष्क क्षेत्रमा मानसरोवरलाई वर्षासँगै हिमपात र हिमनदी तथा मौसमी हिउँ पग्लेर आएको पानीले पोषण गर्छ। अनुसन्धानले यसको उत्पत्तिलाई मुख्यतः टेक्टोनिक प्रक्रियासँग सम्बन्धित उच्च पठारी ताल प्रणालीका रूपमा वर्गीकरण गरेको छ।

यसको केही पश्चिममा राक्षसताल अवस्थित छ। एउटै विशाल उच्चभूमिमा नजिकै रहेका दुई ताल धार्मिक कथामा उज्यालो र अँध्यारो, पवित्र र कठोर प्रतीकका रूपमा वर्णित भएका छन्। वैज्ञानिक दृष्टिले भने दुई जलाशयको जलचक्र, निकास, वाष्पीकरण र रासायनिक सन्तुलन फरक भएकाले पानीको प्रकृतिमा भिन्नता आएको हो। प्रकृतिले बनाएको यही तीव्र विरोधाभासलाई मानव सभ्यताले पछि प्रतीक र कथामा रूपान्तरण गरेको देखिन्छ।

कैलाश–मानसरोवरलाई विशेष बनाउने अर्को कारण पानी हो। सिन्धु, सतलज, ब्रह्मपुत्र र कर्णालीसँग सम्बन्धित विशाल नदी प्रणालीका प्रमुख मुहान क्षेत्र कैलाशको व्यापक भूगोल वरिपरि पर्छन्। धार्मिक साहित्यमा यी नदीहरूलाई कैलाशबाट चार दिशातर्फ बगेको ब्रह्माण्डीय जलधाराका रूपमा चित्रण गरिएको पाइन्छ। वैज्ञानिक भूगोलले भने ती सबै नदी कैलाशको एउटै शिखर वा मानसरोवरबाट प्रत्यक्ष निस्कने बताउँदैन। वास्तविकता अझ रोचक छ: एउटै उच्च पठारी जलविभाजक क्षेत्रमा विभिन्न दिशातर्फ बग्ने जलप्रणालीहरूको मुहान नजिकनजिक विकसित भएका छन्। त्यसैले प्राचीन मानिसले यस भूभागलाई जीवनदायी जलको केन्द्र मानेको कल्पना पूर्णतः निराधार पनि थिएन।

यहीँ विज्ञान र मिथक एकअर्कासँग भेटिन्छन्। मिथकलाई भूगोलको पाठ्यपुस्तक ठान्नु गलत हुन्छ, तर मिथक किन कुनै विशेष भूगोलमा जन्मियो भन्ने प्रश्न वैज्ञानिक र ऐतिहासिक दुवै दृष्टिले महत्वपूर्ण हुन्छ।

हिन्दु परम्परामा कैलाश भगवान शिवको निवास हो। शिवको चरित्र स्वयं हिमालसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ: तपस्या, मौनता, वैराग्य, विनाश र पुनर्सृजनाको देवता। कैलाशलाई कहिलेकाहीँ मेरु वा ब्रह्माण्डीय अक्षको सांसारिक प्रतिबिम्बका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ। यस अर्थमा कैलाश कुनै पर्वत मात्र होइन, संसार र परलोक, मानव र देवता, समय र अनन्तताबीचको प्रतीकात्मक सेतु बन्छ। हिमालयतर्फ फर्केर देवताको स्मरण गर्ने सांस्कृतिक अभ्यास नेपालका समुदायमा समेत पाइने मानवशास्त्रीय अध्ययनले देखाएको छ।

‘मानसरोवर’ नामले नै यसको हिन्दु आध्यात्मिक अर्थ बोकेको छ। संस्कृतको ‘मानस’ अर्थात मन र ‘सरोवर’ अर्थात तालसँग जोडेर यसलाई चेतना वा मनबाट उत्पन्न पवित्र जलको प्रतीक बनाइएको छ। धार्मिक परम्पराले ब्रह्माले आफ्नो मनबाट यसको सिर्जना गरेको कथा सुनाउँछ। विज्ञानले स्वाभाविक रूपमा यस्तो कथालाई भूगर्भीय उत्पत्तिको व्याख्या मान्दैन। तर धार्मिक मनोविज्ञानमा यसको अर्थ गहिरो छ: मानिसले बाहिरको तालसम्म पुगेर अन्ततः आफ्नै चेतनाको शुद्धता खोज्छ।

बौद्ध परम्परामा कैलाशको अर्थ फरक भाषामा व्यक्त भए पनि यसको केन्द्रमा पनि मुक्ति र चेतनाको रूपान्तरण छ। तिब्बती बौद्ध भूगोलमा कैलाशलाई गाङ रिन्पोछे भनिन्छ र यस क्षेत्रलाई उच्च आध्यात्मिक साधनासँग जोडिन्छ। तान्त्रिक बौद्ध परम्परामा यसको सम्बन्ध चक्रसंवर अर्थात देमचोकसँग स्थापित भएको पाइन्छ। महान तिब्बती योगी मिलारेपासँग सम्बन्धित किंवदन्तीहरूले पनि कैलाशको पवित्र इतिहासलाई गहिरो बनाएका छन्। ती घटनालाई आधुनिक अर्थमा प्रमाणित इतिहासभन्दा धार्मिक परम्पराको स्मृति र प्रतीकका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। कैलाशको परिक्रमा अर्थात कोरा आज पनि तिब्बती बौद्ध आध्यात्मिक अभ्यासको अत्यन्त महत्वपूर्ण स्वरूप हो।

बोनका लागि यसको इतिहास अझ पुरानो सांस्कृतिक तहसँग जोडिन्छ। पश्चिमी तिब्बत प्राचीन झाङझुङ सभ्यतासँग सम्बन्धित क्षेत्र थियो र बोन साहित्यले कैलाश अर्थात तिसेलाई अत्यन्त पवित्र केन्द्र मानेको छ। बोन परम्परामा पर्वत, दिशा, आकाश, भूमि र अदृश्य शक्तिबीचको सम्बन्धको विशिष्ट अवधारणा पाइन्छ। त्यसैले कैलाशमा बौद्ध धर्म आउनुभन्दा पहिलेदेखि नै पर्वत पूजाको कुनै न कुनै सांस्कृतिक परम्परा रहेको हुनसक्ने ऐतिहासिक सम्भावनालाई अध्येताहरूले गम्भीर रूपमा हेरेका छन्।

जैन परम्परामा पनि कैलाशको स्थान असाधारण छ। पहिलो तीर्थंकर ऋषभनाथले अष्टापद पर्वतमा मोक्ष प्राप्त गरेको धार्मिक परम्परा छ, र अष्टापदलाई प्रायः कैलाशसँग पहिचान गरिएको छ। यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता राख्नुपर्छ: यो धार्मिक तथा परम्परागत पहिचान हो, आधुनिक पुरातत्वले अष्टापद नै भौगोलिक कैलाश हो भनेर निर्विवाद रूपमा प्रमाणित गरेको तथ्य होइन। तर जैन पवित्र भूगोलमा कैलाशसँग जोडिएको यो सम्बन्ध शताब्दीयौँदेखि महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ।

प्रश्न उठ्छ, किन यति धेरै धर्म एउटै पर्वतमा पुगे?

यसको उत्तर धार्मिक प्रचारमा मात्र छैन। कैलाशको भूआकृति असामान्य रूपमा प्रभावशाली छ। वरिपरिका विशाल उच्च पठारी भूभागमाथि यसको एकान्त उपस्थिति, हिमले स्पष्ट बनाएको शिखर, आकाशसँग प्रत्यक्ष जोडिएको जस्तो अनुभूति, नजिकैको विशाल नीलो मानसरोवर र चार प्रमुख नदी प्रणालीका मुहान क्षेत्रले यस भूगोललाई स्वाभाविक रूपमा ‘केन्द्र’ जस्तो अनुभूति दिन्छ। मानव मस्तिष्कले असाधारण प्राकृतिक आकृतिलाई अर्थ दिन्छ। त्यही अर्थ पुस्तौँसम्म कथा, तीर्थ, पूजा र धार्मिक स्मृतिमा रूपान्तरण हुन्छ।

त्यसैले कैलाशको पवित्रता वैज्ञानिक रूपमा मापन गर्न सकिने वस्तु होइन, तर यसको पवित्रता जन्माउन सहयोग गर्ने प्राकृतिक परिस्थिति विज्ञानले अध्ययन गर्न सक्छ।

कैलाश यात्राको एउटा महत्वपूर्ण स्वास्थ्य पक्ष पनि छ। मानसरोवर स्वयं करिब ४,६०० मिटरको उचाइमा छ र कैलाश परिक्रमा गर्दा यात्रु अझ माथिल्लो उचाइमा पुग्छन्। यस्तो क्षेत्रमा वायुमण्डलीय चाप घट्ने भएकाले शरीरले पाउने अक्सिजनको आंशिक चाप समुद्री सतहभन्दा निकै कम हुन्छ। टाउको दुख्ने, वाकवाकी, थकान र चक्करजस्ता Acute Mountain Sickness का लक्षणदेखि गम्भीर अवस्थामा उच्च उचाइजन्य फोक्सो वा मस्तिष्क सुन्निने जोखिमसमेत हुन्छ। शरीरलाई उचाइसँग क्रमशः अभ्यस्त गराउनु त्यसैले धार्मिक आस्थाभन्दा पृथक स्वास्थ्य आवश्यकता हो।

यसमा एउटा गहिरो सांस्कृतिक विरोधाभास पनि छ। परम्परागत तीर्थयात्रीले कठिन यात्रालाई तपस्या र शुद्धीकरणको भाग माने। आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानले त्यही कठिनाइलाई hypoxia, acclimatization, dehydration र शरीरको अनुकूलन प्रक्रियाबाट व्याख्या गर्छ। दुवैले फरक भाषा प्रयोग गर्छन्, तर मानव अनुभव एउटै शरीरले गर्छ।

अब प्रविधिले कैलाश–मानसरोवरलाई नयाँ आँखाले हेर्न थालेको छ। पहिले तीर्थयात्री र भूगोलविदले पैदल यात्रा गरेर मात्र देख्न सक्ने परिवर्तन आज उपग्रहबाट दशकौँको अन्तरमा तुलना गर्न सकिन्छ। Landsat लगायतका रिमोट सेन्सिङ तथ्याङ्क, डिजिटल उचाइ मोडल, GIS र जलवायु अभिलेख प्रयोग गरेर वैज्ञानिकहरूले तालको क्षेत्रफल, जलस्तर, हिमनदीको संकुचन, वनस्पतिको परिवर्तन र मानव गतिविधिको प्रभाव अध्ययन गरिरहेका छन्। कैलाश पवित्र भू-दृश्यमा गरिएको अध्ययनले विगतका दशकमा हिमनदी पछाडि हटेको र तीर्थ तथा पर्यटन मार्ग वरिपरि मानव दबाबका संकेत देखिएको जनाएको छ।

यही कारण कैलाश–मानसरोवर अब धार्मिक सम्पदामात्र होइन, जलवायु परिवर्तन बुझ्ने प्राकृतिक प्रयोगशाला पनि हो। तिब्बती पठारलाई प्रायः एसियाको जल प्रणालीसँग जोडिएको विशाल उच्चभूमिका रूपमा हेरिन्छ। यहाँ तापक्रम, हिमनदी, हिमपात र तालमा आउने परिवर्तनले तलका नदी प्रणाली र करोडौँ मानिसको जलसुरक्षासँग सम्बन्ध राख्न सक्छ। धर्मले हजारौँ वर्षअघि पानीलाई पवित्र मानेको थियो, आधुनिक विज्ञानले अहिले त्यसै पानीलाई जलवायु सूचकका रूपमा पढिरहेको छ।

कैलाशको ऐतिहासिक महत्व पनि तीर्थमा सीमित छैन। पश्चिमी तिब्बतको ङारी क्षेत्र प्राचीन झाङझुङ, पछि गुगे राज्य, हिमाली व्यापारिक मार्ग र नेपाल, भारत तथा तिब्बतबीचको सांस्कृतिक आवागमनसँग जोडिएको छ। आज राजनीतिक सीमाले चीन, नेपाल र भारतलाई छुट्याउँछन्, तर कैलाशसँग सम्बन्धित सांस्कृतिक भूगोल ऐतिहासिक रूपमा आधुनिक राष्ट्रसीमाभन्दा पुरानो छ। यही कारण कैलाश यात्रामा धर्मसँगै कूटनीति, सीमा व्यवस्थापन, पूर्वाधार र क्षेत्रीय सम्बन्ध पनि जोडिन्छन्।

यस सम्पूर्ण कथाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष विज्ञान र धर्मलाई एकअर्काको शत्रु बनाउनु आवश्यक नहुनु हो। विज्ञानले कैलाश शिवको निवास हो कि होइन भनेर प्रमाणित वा अस्वीकार गर्ने उपकरण होइन। त्यसैगरी धार्मिक ग्रन्थ प्लेट टेक्टोनिक्सको वैज्ञानिक पाठ्यपुस्तक होइनन्। दुवैले फरक प्रश्न सोध्छन्। विज्ञानले सोध्छ, यो पर्वत कसरी बन्यो? तालको पानी कहाँबाट आउँछ? हिमनदी किन घट्दैछ? शरीरमा कम अक्सिजनले के गर्छ? धर्मले सोध्छ, यो भूगोलको मानव जीवनमा अर्थ के हो? यहाँ पुग्दा मानिस किन आफूलाई परिवर्तन भएको अनुभव गर्छ? प्रकृतिसँग उसको सम्बन्ध के हो?

कैलाश–मानसरोवरको वास्तविक महानता सायद यही दोहोरो कथामा छ।

करोडौँ वर्षको भूगर्भीय टक्करले पर्वत उठायो। हिम, वर्षा, भ्रंश र जलप्रणालीले ताल र नदीहरूको भूगोल बनाए। त्यसपछि मानिस आयो। उसले त्यो असाधारण दृश्यमा देवता देख्यो, ब्रह्माण्डको केन्द्र कल्पना गर्‍यो, मोक्षको बाटो खोज्यो र पुस्तौँसम्म त्यहाँ पुग्न आफ्नो शरीरको सीमा परीक्षण गर्‍यो।

यसैले कैलाश कुनै एउटा धर्मको मात्र कथा होइन। यो पृथ्वी र मानव चेतनाले मिलेर लेखेको कथा हो। भूगर्भले यसको शरीर बनायो, पानीले जीवन दियो, इतिहासले मार्ग खोल्यो र धर्महरूले त्यसलाई अर्थ दिए।

आज उपग्रहले कैलाशलाई अन्तरिक्षबाट हेर्न सक्छ, वैज्ञानिकले मानसरोवरको पानीको समस्थानिक जाँच्न सक्छ र डिजिटल नक्साले प्रत्येक हिमनदीको परिवर्तन मापन गर्न सक्छ। तर यी सबै उपलब्धिपछि पनि एउटा प्रश्न बाँकी रहन्छ: किन मानिस हजारौँ वर्षदेखि त्यहाँ पुगेर मौन हुन्छ?

त्यसको उत्तर विज्ञानसँग मात्र छैन, धर्मसँग मात्र पनि छैन। सम्भवतः कैलाश–मानसरोवरको स्थायी रहस्य त्यहीँ छ, जहाँ पृथ्वीको भौतिक इतिहास र मानव सभ्यताको आध्यात्मिक स्मृति एकअर्कालाई छोइरहेका छन्।