रुस–नेपाल सम्बन्धको ७० वर्ष: ऊर्जा, व्यापार, शिक्षा, पर्यटन र प्रत्यक्ष हवाई सम्पर्कसम्म नयाँ सहकार्यको आधार खोज्दै मस्को र काठमाडौं

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

नेपाल र रुसबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको ७० वर्ष पूरा भइरहँदा दुवै देशले ऐतिहासिक मित्रतालाई अब व्यापार, लगानी, जलविद्युत, शिक्षा, पर्यटन, संस्कृति र जनस्तरीय सम्पर्कको नयाँ चरणमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास अघि बढाएका छन्। नेपालका लागि रुसी राजदूत ए.भी. सुरोभ्त्सेभले ताससँग अगस्ट १७ मा गरेको विस्तृत अन्तर्वार्तामा दुई देशबीचको सम्बन्धमा पर्याप्त सद्भाव रहे पनि अब त्यसलाई ठोस आर्थिक र संस्थागत सहकार्यले भरिनुपर्ने बताएका छन्।

राजदूत सुरोभ्त्सेभका अनुसार नेपाली समाजमा रुसप्रतिको सकारात्मक धारणा धेरै हदसम्म तत्कालीन सोभियत संघले नेपालको विकासमा गरेको सहयोगको स्मृतिसँग जोडिएको छ। नेपालमा सोभियत तथा रुसी विश्वविद्यालयबाट अध्ययन गरेका पूर्वविद्यार्थी र रुससँग आदानप्रदान विस्तार गर्न सक्रिय सामाजिक संस्थाहरू अहिले पनि द्विपक्षीय सम्बन्धका महत्वपूर्ण आधार बनेका छन्।

७०औँ वार्षिकोत्सवका अवसरमा काठमाडौंमा रुसी दूतावास र रुसियन हाउससँगै विभिन्न नेपाली संस्थाको सहभागितामा वर्षभर कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ। नेपाल–रुस मैत्री तथा सांस्कृतिक समाजसँगको सहकार्यमा दुई वटा उच्चस्तरीय छलफल कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो। पहिलो कार्यक्रम मार्चमा र दोस्रो कार्यक्रम कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनाको वार्षिकोत्सवकै दिन जुलाई २० मा सम्पन्न भएको थियो। ती कार्यक्रममा नेपाल र रुसका कूटनीतिज्ञ, सरकारी अधिकारी, सार्वजनिक व्यक्तित्व तथा द्विपक्षीय सम्बन्धसँग लामो समयदेखि आबद्ध व्यक्तिहरू सहभागी भएका थिए।

जुलाई २० को वार्षिकोत्सव कार्यक्रम दुवै देशका परराष्ट्रमन्त्रीबीच शुभकामना सन्देश आदानप्रदानबाट शुरु भएको थियो। नेपाल–रुस सम्बन्धका विभिन्न ऐतिहासिक चरणका दुर्लभ तस्वीर संरक्षण गरेका संस्थाका महासचिव स्वराज शाक्यको अभिलेखसमेत प्रयोग गरी विशेष प्रदर्शनी आयोजना गरिएको थियो। वार्षिकोत्सव समारोह सांस्कृतिक प्रस्तुतिसहित सम्पन्न भएको राजदूतले बताएका छन्।

नेपालको हिमाली पहिचानसँग ७० वर्षे सम्बन्धलाई जोड्दै ‘सेभेन समिट्स’ पर्वतारोहण क्लबले “रुस–नेपाल: कूटनीतिक सम्बन्धको ७० वर्ष” लेखिएको ब्यानर सगरमाथाको शिखरसम्म पुर्‍याएको थियो। यसलाई दुई देशबीचको मित्रताको प्रतीकात्मक र उल्लेखनीय कार्यक्रमका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

वार्षिकोत्सवकै सन्दर्भमा रुसी चलचित्र दिवसलाई नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवसँग जोडेर आयोजना गरिएको थियो। राजदूत सुरोभ्त्सेभका अनुसार रुसी चलचित्रलाई नेपाली दर्शकले सकारात्मक रूपमा ग्रहण गरेका थिए। नेपाल–रुस साहित्यिक समाजमार्फत पनि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका छन्। तीमध्ये सार्वजनिक व्यक्तित्व राम बिन्दु श्रेष्ठद्वारा लिखित ‘नेपाल–रुस: द्विपक्षीय सम्बन्धका आयाम’ पुस्तकको विमोचनलाई महत्वपूर्ण कार्यक्रमका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

काठमाडौंमा ‘विथ लभ फ्रम रसिया’ शीर्षकमा रुसी कलाकारका कलाकृतिको प्रदर्शनीसमेत आयोजना गरिएको थियो।

रुससँगको सम्बन्ध विस्तारका कार्यक्रममा अहिले पनि पुरानो पुस्ताको सहभागिता तुलनात्मक रूपमा बढी रहेको स्वीकार गर्दै राजदूतले नयाँ पुस्तालाई जोड्ने प्रयाससमेत शुरु भएको बताएका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसको आसपास नेपाल–रुस युवा क्लब स्थापना गरिएको छ। यसको उद्देश्य दुई देशका युवाबीच प्रत्यक्ष सम्पर्क, सांस्कृतिक आदानप्रदान र शैक्षिक तथा सामाजिक सहकार्य विस्तार गर्नु हो। सेप्टेम्बरमा नेपाली युवाको प्रतिनिधिमण्डल अन्तर्राष्ट्रिय युवा महोत्सवमा सहभागी हुन रुस जाने तयारीमा रहेको उनले बताएका छन्।

उच्चस्तरीय भ्रमणको सम्भावना

नेपाल–रुस सम्बन्धमा लामो समयदेखि उठ्दै आएको एउटा प्रश्न उच्चस्तरीय राजनीतिक भ्रमण हो।

गत वर्ष चीनको थ्यानचिनमा सांघाई सहयोग संगठनको शिखर सम्मेलनका क्रममा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र तत्कालीन नेपाली प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीबीच भेट भएको थियो। उक्त भेटमा नेपाली प्रधानमन्त्रीले पुटिनलाई नेपाल भ्रमणको निमन्त्रणा दिएका थिए भने रुसी राष्ट्रपतिले पनि नेपाली प्रधानमन्त्रीलाई रुस भ्रमणका लागि स्वागत गर्ने इच्छा व्यक्त गरेका थिए।

नेपालमा त्यसपछि सरकार परिवर्तन भएको भए पनि राजदूत सुरोभ्त्सेभको मूल्याङ्कनमा नयाँ राजनीतिक नेतृत्वले मुलुकको आर्थिक विकासका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण गर्ने उद्देश्यसहित विदेश नीतिमा आधारभूत निरन्तरता कायम गरेको छ।

तर तत्काल उच्चस्तरीय भ्रमणको मिति तय भएको संकेत भने उनले दिएका छैनन्।

यस वर्षको शरद ऋतुमा नेपाल र रुसका परराष्ट्र मन्त्रालयबीच लामो समयदेखि रोकिएको परामर्श संयन्त्रको अर्को चरण आयोजना गर्ने तयारी भइरहेको उनले बताएका छन्। त्यससँगै दुई देशका सरकारी निकाय तथा निजी क्षेत्रबीच नयाँ सहकार्य संयन्त्र विकास गर्ने विषयमा पनि संवाद चलिरहेको छ।

रुसी पक्षको प्राथमिकता अहिले सम्बन्धलाई नयाँ व्यावहारिक विषयवस्तुबाट समृद्ध बनाउनु रहेको छ। व्यापार र आर्थिक सहकार्य उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भएपछि उच्चस्तरीय भ्रमणको विषय स्वाभाविक रूपमा पुनः अघि बढ्न सक्ने सुरोभ्त्सेभको भनाइ छ।

जलविद्युतमा रुसी लगानीको सम्भावना

नेपालको जलविद्युत क्षमता द्विपक्षीय आर्थिक सहकार्यको सम्भावित सबैभन्दा महत्वपूर्ण क्षेत्रमध्ये एकका रूपमा देखिएको छ।

रुसी राजदूतका अनुसार जलविद्युत क्षेत्रमा सहकार्यको सम्भावनाले लामो समयदेखि दुवै पक्षको ध्यान तानिरहेको छ। सन् २०२६ को सेन्ट पिटर्सबर्ग अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक मञ्चमा नेपाली व्यवसायी यू. महतोले रुसी व्यवसायीलाई नेपालको जलविद्युत क्षेत्रमा लगानी गर्न आह्वान गरेका थिए।

उक्त आह्वानपछि नेपाल र रुस दुवैतर्फबाट विभिन्न जिज्ञासा तथा प्रस्ताव आएको राजदूतले बताएका छन्। अहिले ती विषयलाई विस्तृत रूपमा अध्ययन गरिरहेको उनको भनाइ छ।

तर कुनै परियोजना वा रुसी कम्पनीको नाम सार्वजनिक गर्ने अवस्थामा वार्ता पुगिसकेको छैन। ठोस सम्झौता र कार्यान्वयन शुरु हुनुअघि कुनै निश्चित कम्पनीको व्यावसायिक चासो सार्वजनिक गर्नु समयपूर्व हुने भन्दै उनले ऊर्जा मात्र नभई अन्य क्षेत्रमा पनि यही सावधानी अपनाइने बताए।

यसले नेपालमा रुसी ऊर्जा लगानीसम्बन्धी प्रारम्भिक संवाद सक्रिय रहेको तर कुनै निश्चित परियोजना अझै औपचारिक सम्झौताको चरणमा नपुगेको स्पष्ट गर्छ।

एमआई–१७ हेलिकप्टरमा अझै रुचि

नेपालको कठिन हिमाली भूगोलमा रुसी हेलिकप्टरको प्रयोगको लामो इतिहास छ। विशेषगरी एमआई–१७ श्रृंखलाका हेलिकप्टर उच्च हिमाली क्षेत्र, उद्धार, ढुवानी तथा दुर्गम क्षेत्रमा परिचालनका लागि उपयोगी मानिँदै आएका छन्।

सुरोभ्त्सेभका अनुसार नेपाली साझेदारमा रुसी हेलिकप्टरप्रतिको चासो समाप्त भएको छैन।

तर नयाँ विमान उपकरण, पार्टपुर्जा वा थप हेलिकप्टर आपूर्तिका लागि मुख्य चुनौती मर्मतसम्भार र प्राविधिक सेवा प्रणालीसँग सम्बन्धित केही विषय समाधान हुन बाँकी रहनु हो। ती समस्या समाधान गर्न सकिने प्रकृतिका भएको उल्लेख गर्दै उनले भविष्यमा यस क्षेत्रमा प्रगति हुन सक्ने आधार रहेको बताएका छन्।

यसबाट नेपाल–रुस उड्डयन सहकार्य पुनः सक्रिय हुन सक्ने सम्भावना देखिए पनि तत्काल कुनै नयाँ खरिद सम्झौता भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

रुसी बजारमा नेपाली उत्पादनका नयाँ सम्भावना

दुई देशबीचको व्यापार अहिले सम्भावनाको तुलनामा सीमित छ। नेपालबाट रुसतर्फ चिया र कपडाजस्ता वस्तु निर्यात हुँदै आएका छन्। तर राजदूतका अनुसार नेपाली उत्पादनका लागि रुसी बजारमा यसभन्दा ठूलो सम्भावना खोज्न सकिन्छ।

उनले नेपालकै तथ्यांकका आधारमा अलैंची, अदुवा, दाल, जुट, मसला तथा अन्य कृषि उत्पादनलाई सम्भावित निर्यात वस्तुका रूपमा उल्लेख गरेका छन्।

नेपाल जैविक विविधतामा धनी भएकाले औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पतिलाई पनि विशेष निर्यात क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सकिने उनको धारणा छ।

रुसका बुर्यातिया, काल्मिकिया र तुवाजस्ता नेपालसँग केही सांस्कृतिक समानता भएका क्षेत्रमा नेपाली गहना, हस्तकला तथा परम्परागत सजावटका वस्तुको विशेष बजार बन्न सक्ने सम्भावना पनि उनले औँल्याएका छन्।

नेपाललाई उत्पादन केन्द्र बनाउन सकिने प्रस्ताव

रुसी राजदूतको अन्तर्वार्ताको आर्थिक दृष्टिले महत्वपूर्ण पक्ष नेपाललाई केवल वस्तु निर्यातकर्ता नभई सम्भावित उत्पादन केन्द्रका रूपमा हेर्ने प्रस्ताव हो।

उनले नेपालमा तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा उपलब्ध दक्ष श्रमशक्तिलाई औद्योगिक लगानीको आधार बनाउन सकिने बताएका छन्।

रुसी वा अन्य संयुक्त लगानीमा नेपालमै उद्योग स्थापना गरी उत्पादनलाई रुस र युरेसियन आर्थिक संघको बजारमा मात्र नभई मुख्यतः भारतमा निर्यात गर्न सकिने उनको धारणा छ।

नेपालले भारतसँगको व्यापारमा प्राप्त गरेको सहुलियतपूर्ण पहुँचलाई यस्तो उत्पादन रणनीतिमा उपयोग गर्न सकिने उनले बताएका छन्।

यदि यस्तो अवधारणा व्यावहारिक परियोजनामा रूपान्तरण भयो भने नेपाल–रुस आर्थिक सम्बन्ध परम्परागत व्यापारबाट संयुक्त उत्पादन र तेस्रो मुलुक निर्यातको नयाँ स्वरूपमा जान सक्छ।

रुसी चिकित्सा शिक्षामा नेपाली विद्यार्थीको चासो

शिक्षा नेपाल–रुस सम्बन्धको ऐतिहासिक रूपमा सबैभन्दा बलियो क्षेत्रमध्ये एक हो।

सोभियत संघ तथा रुसका विश्वविद्यालयबाट शिक्षा लिएका नेपाली चिकित्सक, इञ्जिनियर, वैज्ञानिक र अन्य विशेषज्ञले दशकौँदेखि द्विपक्षीय सम्बन्धमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्।

राजदूत सुरोभ्त्सेभका अनुसार अहिले पनि रुसमा अध्ययन गर्न चाहने नेपाली विद्यार्थीको माग उच्च छ। विशेषगरी रुसी चिकित्सा शिक्षाप्रति नेपाली विद्यार्थीको चासो निरन्तर बलियो रहेको उनले बताएका छन्।

भविष्यमा नेपालमा रुसी संलग्नताका संयुक्त उद्योग वा परियोजना स्थापना भए तिनका लागि आवश्यक प्राविधिक तथा व्यावसायिक जनशक्ति तयार गर्न लक्षित छात्रवृत्ति वा विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम विकास गर्न सकिने सम्भावना पनि उनले औँल्याएका छन्।

रुसी भाषा र नेपाली श्रम बजार

रुसी भाषा अध्ययनलाई पनि नयाँ आर्थिक सम्बन्धसँग जोडेर हेर्न सकिने राजदूतको धारणा छ।

नेपाल ठूलो संख्यामा श्रमिक विदेश पठाउने मुलुक भएकाले भविष्यमा रुसबाट नेपाली श्रमशक्तिको स्पष्ट माग सिर्जना भयो भने नेपाली युवाबीच रुसी भाषा सिक्ने आवश्यकता तीव्र रूपमा बढ्न सक्ने उनले बताएका छन्।

अर्थात नेपालमा रुसी भाषा अध्ययन अब केवल शैक्षिक वा सांस्कृतिक विषयमा सीमित नरही रोजगार र व्यावसायिक अवसरसँग समेत जोडिन सक्ने सम्भावना छ।

लुम्बिनीको रुसी बौद्ध मन्दिर अन्तिम चरणमा

नेपाल–रुस सांस्कृतिक सम्बन्धको अर्को महत्वपूर्ण परियोजना लुम्बिनीमा निर्माण भइरहेको रुसी बौद्ध मन्दिर हो।

राजदूतका अनुसार मन्दिर निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेको छ र सन् २०२७ मा उद्घाटन हुने अपेक्षा गरिएको छ।

यो मन्दिर सेन्ट पिटर्सबर्गस्थित प्रसिद्ध दात्सान ‘गुन्जेचोइनेइ’ को प्रतिरूपका रूपमा निर्माण गरिएको हो।

रुसका बुर्यातिया, काल्मिकिया र तुवालगायत क्षेत्रमा वज्रयान अर्थात तिब्बती बौद्ध धर्मको गहिरो परम्परा रहेको छ। नेपाल, चीन, मंगोलिया र भुटानसँग यो धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धले रुसी बौद्ध समुदायलाई जोड्छ।

त्यसैले बुद्ध शाक्यमुनिको जन्मस्थल लुम्बिनीमा निर्माण भइरहेको रुसी मन्दिर रुसी बौद्ध तीर्थयात्रीका लागि विशेष महत्वको केन्द्र बन्न सक्ने राजदूतको अपेक्षा छ।

उनका अनुसार भविष्यमा उक्त मन्दिर वरिपरि रुसी तीर्थयात्री, बौद्ध अनुयायी र सांस्कृतिक समुदायको नेटवर्क विकसित हुन सक्छ, जसले नेपाल, रुस र व्यापक बौद्ध विश्वबीचको सम्बन्धलाई थप गहिरो बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

लुम्बिनी र सेन्ट पिटर्सबर्गबीच प्रत्यक्ष सहकार्य

जुलाई २०२६ मा ७० वर्षे कूटनीतिक सम्बन्धका कार्यक्रमकै क्रममा सेन्ट पिटर्सबर्गको प्रिमोर्स्की जिल्ला र लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकाबीच शिक्षा, संस्कृति, स्वास्थ्य तथा युवा नीतिमा सहकार्य गर्ने सम्झौता भएको थियो।

राजदूतका अनुसार लुम्बिनीको प्रतिनिधिमण्डलको भ्रमणका क्रममा स्वास्थ्य क्षेत्रमा विशेष छलफल भएको थियो।

दुवै पक्षले स्वास्थ्य प्रवर्द्धन र दीर्घायु कार्यक्रम, पेलिएटिभ उपचार तथा सेन्ट पिटर्सबर्गका चिकित्सा संस्थामा तिब्बती चिकित्सा ज्ञानको सम्भावित प्रयोगबारे अनुभव आदानप्रदान गर्ने विषयमा छलफल गरेका थिए।

यसका अतिरिक्त विद्यालय र शैक्षिक संस्थाबीच सम्पर्क स्थापना गर्ने, विद्यार्थी तथा युवासंगठनबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध विकास गर्ने तथा सांस्कृतिक र सिर्जनात्मक संस्थाबीच आदानप्रदान विस्तार गर्ने योजना छ।

दुवै पक्षले पारस्परिक पर्यटन विस्तारलाई पनि सहकार्यको महत्वपूर्ण क्षेत्र बनाउने अपेक्षा गरेका छन्।

रुसी पर्यटकको आकर्षणमा ट्रेकिङ मुख्य आधार

नेपाल आउने रुसी पर्यटकमध्ये ठूलो हिस्सा अहिले ट्रेकिङ, हिमाल र साहसिक पर्यटनतर्फ आकर्षित रहेको राजदूतले बताएका छन्।

उनले दिएको नेपाली आधिकारिक तथ्यांकअनुसार सन् २०२६ को मार्चमा १ हजार ६७६ रुसी पर्यटक नेपाल आएका थिए। अप्रिलमा यो संख्या २ हजार ६३७ पुगेको थियो भने मेमा १ हजार ५५० पर्यटक नेपाल आएका थिए।

जुनमा ६२९ र जुलाईमा ४६७ रुसी पर्यटक नेपाल आएका थिए।

पर्यटक आगमनमा मौसमअनुसार उल्लेख्य उतारचढाव देखिए पनि समग्र रूपमा नेपालप्रति रुसी पर्यटकको चासो बढिरहेको उनको मूल्याङ्कन छ।

मस्को–काठमाडौं चार्टर उडानको सम्भावना

नेपाल र रुसबीच प्रत्यक्ष हवाई सेवा नहुँदा यात्रुहरू अहिले तेस्रो मुलुक हुँदै यात्रा गर्न बाध्य छन्। प्रत्यक्ष हवाई सम्पर्कको अभावलाई पर्यटन र व्यापार विस्तारको एउटा प्रमुख व्यावहारिक अवरोधका रूपमा हेरिँदै आएको छ।

सुरोभ्त्सेभले तत्काल नियमित मस्को–काठमाडौं उडान शुरु हुने घोषणा गरेका छैनन्।

तर नेपाल आउने रुसी पर्यटकको संख्या वृद्धि कायम रहेमा कम्तीमा वसन्त र शरद ऋतुका पर्वतारोहण तथा ट्रेकिङ सिजनमा चार्टर उडान सञ्चालन गर्न हवाई कम्पनीलाई आकर्षित गर्न सकिने सम्भावना रहेको उनले बताएका छन्।

यो सम्भावना व्यावसायिक यात्रु संख्या, पर्यटन प्रवाह र एयरलाइन्सको निर्णयमा निर्भर रहनेछ।

ऐतिहासिक मित्रताबाट व्यावहारिक साझेदारीतर्फ

रुसी राजदूतको अन्तर्वार्ताले नेपाल–रुस सम्बन्धको एउटा महत्वपूर्ण संक्रमण संकेत गर्छ।

सात दशक पुरानो सम्बन्धको मुख्य पूँजी अहिलेसम्म राजनीतिक सद्भाव, सोभियतकालीन विकास सहयोग, शिक्षा, संस्कृति तथा जनस्तरीय मित्रता रहँदै आएको छ। तर बदलिँदो अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक परिस्थितिमा दुवै पक्षले अब सम्बन्धलाई व्यापार, उत्पादन, ऊर्जा, लगानी, पर्यटन र प्रत्यक्ष संस्थागत सहकार्यसँग जोड्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

जलविद्युतमा रुसी लगानीको सम्भावना, नेपाललाई उत्पादन केन्द्र बनाउने अवधारणा, औषधीय वनस्पति तथा कृषि वस्तुको निर्यात, रुसी हेलिकप्टरको पुनःबजार, चिकित्सा शिक्षा, सम्भावित श्रम सहकार्य, लुम्बिनीमा रुसी बौद्ध मन्दिर र मौसमी मस्को–काठमाडौं चार्टर उडानका सम्भावनाले सम्बन्धको नयाँ एजेण्डा निर्माण भइरहेको देखाउँछन्।

तर अधिकांश आर्थिक प्रस्ताव अझै प्रारम्भिक संवाद, सम्भाव्यता वा अवधारणाकै तहमा छन्। कुनै ठूलो जलविद्युत परियोजना, संयुक्त उद्योग, नयाँ हेलिकप्टर सम्झौता वा प्रत्यक्ष उडानबारे अन्तिम निर्णय भइसकेको छैन।

त्यसैले आगामी चरणको वास्तविक परीक्षा कार्यक्रम र सद्भावभन्दा बाहिर निस्केर व्यवहारमा कति परियोजना कार्यान्वयन हुन्छन् भन्ने हुनेछ।

सन् २०२६ को शरद ऋतुमा प्रस्तावित परराष्ट्र मन्त्रालयस्तरीय परामर्श यही दृष्टिले महत्वपूर्ण बन्न सक्छ। त्यसले व्यापार, ऊर्जा, पर्यटन, शिक्षा र निजी क्षेत्रका लागि नयाँ संस्थागत संयन्त्र निर्माण गर्न सके नेपाल–रुस सम्बन्धको ७० वर्षे ऐतिहासिक आधारले पहिलो पटक व्यापक आर्थिक साझेदारीको स्वरूप लिन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।