अमेरिका किन बेचैन छ? शक्तिशाली राष्ट्रपति, कमजोर सहमति र मध्यावधि निर्वाचनको परीक्षा

# एलियास ग्रान्ट
राजनीतिक तथा विदेश मामिला विश्लेषक

संयुक्त राज्य अमेरिका अहिले आर्थिक पतन वा राज्य विघटनको अवस्थामा छैन। उसको अर्थतन्त्र, प्रविधि, सेना, मुद्रा र संस्थागत क्षमता अझै विश्वकै शक्तिशालीमध्ये छन्। तर अमेरिकी राजनीति भित्रबाट असाधारण दबाबमा छ। राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालले कार्यकारी शक्तिलाई अझ केन्द्रित गरेको छ, समाज राजनीतिक रूपमा गहिरो विभाजित छ, जीवनयापन लागतले परिवारलाई दबाइरहेको छ र इरानसँगको युद्धले विदेश नीतिलाई घरेलु असन्तोषसँग जोडेको छ। नोभेम्बरको मध्यावधि निर्वाचन त्यसैले सामान्य संसदीय प्रतिस्पर्धा होइन, ट्रम्पको शासन शैली र अमेरिकी संस्थागत सन्तुलनमाथिको जनमत परीक्षण बन्दैछ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिवर्तन राष्ट्रपतीय शक्तिको विस्तार हो। जुनमा सर्वोच्च अदालतको रूढिवादी बहुमतले संघीय व्यापार आयोगका सदस्यलाई राष्ट्रपतिले हटाउन सक्ने फैसला गर्दै स्वतन्त्र नियामक निकायमाथि राष्ट्रपतिको नियन्त्रण विस्तार गरेको छ। अदालतले अमेरिकी केन्द्रीय बैंकलाई भने पृथक प्रकृतिको संस्था मानेको छ। यसले अमेरिकी शासन व्यवस्थामा दशकौंदेखि रहेको प्रश्न पुनः उठाएको छ—निर्वाचित राष्ट्रपति आफ्ना नीति कार्यान्वयन गर्न कति स्वतन्त्र हुनुपर्छ र कांग्रेसले स्थापना गरेका स्वतन्त्र निकाय कति स्वायत्त रहनुपर्छ? ट्रम्प प्रशासन यसलाई लोकतान्त्रिक जनादेश कार्यान्वयनको अधिकार मान्छ; आलोचक यसलाई शक्ति राष्ट्रपतिको कार्यालयमा अत्यधिक केन्द्रित हुने जोखिमका रूपमा हेर्छन्।

तर अमेरिकाको सबैभन्दा तत्काल राजनीतिक समस्या संविधानभन्दा भान्सामा महसुस भइरहेको छ। अगस्टमा उपभोक्ता विश्वास सात महिनाकै न्यून तहमा झरेको छ। मूल्यवृद्धि अमेरिकी केन्द्रीय बैंकको दुई प्रतिशत लक्ष्यभन्दा माथि छ, घर किन्न ऋण महँगो छ र आवासको मूल्य सामान्य परिवारका लागि कठिन बनेको छ। फिचले अमेरिकी अर्थतन्त्र अझै बलियो र लचिलो रहेको बताए पनि सन् २०२६ मा सरकारी घाटा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब ७.४ प्रतिशत पुग्ने अनुमान गरेको छ। अमेरिकासँग समस्या समाधान गर्ने असाधारण वित्तीय क्षमता छ, तर ऋण, ब्याज खर्च, सामाजिक सुरक्षा, सैन्य खर्च र कर नीतिबीचको असन्तुलन दीर्घकालीन राजनीतिक संकट बन्न सक्छ।

यही आर्थिक असन्तोषले ट्रम्पको राजनीतिक आधार कमजोर बनाइरहेको छ। पछिल्लो रोयटर्स–इप्सोस सर्वेक्षणमा उनको कार्यसम्पादनलाई समर्थन गर्नेको अनुपात ३३ प्रतिशतमा झरेको छ। अर्को सर्वेक्षणमा करिब आधा अमेरिकीले मध्यावधि निर्वाचनमा जीवनयापन लागतलाई आफ्नो सबैभन्दा महत्वपूर्ण मतदान विषय बताएका छन्। अझ उल्लेखनीय कुरा, अर्थतन्त्र व्यवस्थापनमा दशकौँसम्म तुलनात्मक रूपमा बलियो मानिएको रिपब्लिकन पार्टीमाथि रहेको विश्वास घट्दै डेमोक्र्याटले केही सूचकमा अग्रता लिन थालेका छन्। यसको अर्थ अमेरिकी मतदाताको मुख्य प्रश्न वैचारिकभन्दा सरल हुँदैछ—आम्दानीले जीवन धान्न किन गाह्रो भइरहेको छ?

आप्रवासन अर्को गहिरो विरोधाभास हो। ट्रम्प प्रशासनले सीमा नियन्त्रण कडा पारेर अवैध प्रवेश उल्लेख्य रूपमा घटाएको छ र निष्कासनलाई तीव्र बनाएको छ। यसका लागि आप्रवासन प्रवर्तन तथा सीमा सुरक्षामा ठूलो बजेटसमेत छुट्याइएको छ। तर जनमतले लक्ष्य र विधिबीच फरक देखाएको छ। धेरै अमेरिकी अनधिकृत आप्रवासीलाई निष्कासन गर्ने नीतिको पक्षमा भए पनि बहुमतले प्रवर्तन निकायका केही कठोर तरिका अत्यधिक भएको बताएका छन्। संघीय अधिकारीको कारवाही, हिरासत र धार्मिक स्थलनजिक प्रवर्तनका विषय अदालतसम्म पुगेका छन्। यसको अर्थ सीमा नियन्त्रणमा सरकार सफल देखिए पनि त्यसको कानुनी र मानवीय मूल्य स्वयं राजनीतिक समस्या बन्दैछ।

अर्को ठूलो दबाब इरान युद्धबाट आएको छ। युद्धप्रतिको अमेरिकी समर्थन घटेर करिब ३१ प्रतिशतमा पुगेको छ। तेल र इन्धन बजारमा परेको असरले विदेश नीति सीधै घरपरिवारको खर्चसँग जोडिएको छ। ट्रम्प शान्ति स्थापना गर्ने राष्ट्रपतिका रूपमा फर्किएका थिए, तर इरान, गाजा र युक्रेनजस्ता विषयमा अपेक्षित निर्णायक परिणाम नआउँदा उनको दबाबमुखी विदेश नीतिको सीमा देखिन थालेको छ। अमेरिकी जनताका लागि अब प्रश्न केवल अमेरिका युद्ध जित्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने होइन; युद्धको उद्देश्य के हो, कति समय लाग्छ र त्यसको मूल्य कसले तिर्छ भन्ने हो।

यी समस्यासँग अमेरिका कसरी जुधिरहेको छ भन्ने पक्ष अझ महत्वपूर्ण छ। उत्तर एउटै छैन। राष्ट्रपति कार्यालय शक्ति केन्द्रित गरेर छिटो निर्णय गर्न खोजिरहेको छ; अदालतले कतै राष्ट्रपतिलाई अधिकार विस्तार गरिरहेको छ भने कतै रोक लगाइरहेको छ; राज्य सरकारहरूले संघीय नीतिविरुद्ध मुद्दा हालिरहेका छन्; अमेरिकी केन्द्रीय बैंक मूल्यवृद्धि नियन्त्रण गर्न राजनीतिक दबाबबाट दूरी कायम गर्ने प्रयासमा छ; र कांग्रेसमा रिपब्लिकन बहुमत भए पनि आन्तरिक मतभेदका कारण राष्ट्रपतिको प्रत्येक कार्यक्रम सहज रूपमा पारित भइरहेको छैन। यही बहुकेन्द्रीय प्रतिरोध अमेरिकी व्यवस्थाको कमजोरी पनि हो र सुरक्षा संयन्त्र पनि।

प्रतिपक्षी डेमोक्र्याट पनि समस्यामुक्त छैनन्। पार्टीभित्र प्रगतिशील र मध्यमार्गी धारबीच नयाँ शक्ति संघर्ष चलिरहेको छ। स्वास्थ्य सेवा, धनीमाथि कर, गर्भपतन अधिकार र सामाजिक सुरक्षामा प्रगतिशील एजेन्डा बलियो हुँदैछ, तर अत्यधिक वाम झुकावले निर्णायक मध्यम मतदाता टाढिने डर पनि छ। त्यसैले मध्यावधि निर्वाचन ट्रम्पको मात्र परीक्षा होइन, डेमोक्र्याटहरूले असन्तोषलाई व्यवहारिक राजनीतिक विकल्पमा बदल्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने परीक्षा पनि हो।

अमेरिकाको मूल समस्या शक्ति अभाव होइन, साझा सहमतिको क्षय हो। उसको अर्थतन्त्र अझै विशाल छ, संस्थाहरू सक्रिय छन् र संकटसँग जुध्ने क्षमता उच्च छ। तर राष्ट्रपति, अदालत, राज्य, कांग्रेस, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजबीचको अविश्वास दीर्घकालीन रूपमा बढ्दै गयो भने विश्वको सबैभन्दा शक्तिशाली लोकतन्त्र निर्णय गर्न सक्षम तर सहमति निर्माण गर्न असक्षम राज्य बन्न सक्छ।

यसैले नोभेम्बरको मध्यावधि निर्वाचनको वास्तविक अर्थ कांग्रेस कसले जित्छ भन्नेभन्दा ठूलो छ। त्यसले अमेरिकी मतदाताले शक्तिशाली कार्यकारी शासनलाई निरन्तर समर्थन गर्छन्, नियन्त्रण र सन्तुलन पुनःबलियो बनाउन चाहन्छन् वा दुवै प्रमुख दलबाट नयाँ राजनीतिक दिशा खोजिरहेका छन् भन्ने संकेत दिनेछ। अमेरिकाको तत्काल संकट व्यवस्थापनयोग्य छ; वास्तविक चुनौती भने राजनीतिक विभाजनलाई संस्थागत विघटनमा पुग्न नदिनु हो।