हिमालयको बदलिँदो जोखिम: हिमनदी, हिमपहिरो र फ्ल्यास फ्लड किन झन् घातक बन्दैछन्?

एड्रियन मर्सर

रसुवाको भोटेकोशी नदी प्रणालीमा आएको पछिल्लो विनाशकारी बाढीले फेरि एउटा गम्भीर वैज्ञानिक प्रश्न हाम्रो अगाडि ल्याएको छ: हिमालयमा अचानक विशाल पानी, बरफ, चट्टान र गेग्रान मिसिएको विनाशकारी बहाव आखिर कसरी उत्पन्न हुन्छ? यस्तो घटना देख्नेबित्तिकै हामी प्रायः “हिमताल फुट्यो”, “हिमपहिरो आयो” वा “फ्ल्यास फ्लड भयो” भन्ने शब्द एकअर्काको पर्यायवाची जस्तो प्रयोग गर्छौँ। तर विज्ञानमा यी तीनवटै फरक प्रक्रिया हुन्। कतिपय अवस्थामा भने यिनै प्रक्रियाहरू एकअर्कासँग जोडिएर केही मिनेटभित्र एउटा सानो हिमाली घटनालाई विशाल तल्लो तटीय विपदमा बदल्न सक्छन्।

रसुवाको अहिलेको विपदको वास्तविक कारण वैज्ञानिक अध्ययनबाट पुष्टि हुन बाँकी छ। त्यसैले यसलाई अहिले नै हिमताल विस्फोट, हिमपहिरो वा कुनै निश्चित प्रक्रियाको परिणाम घोषणा गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। तर यही घटनालाई आधार बनाएर हिमनदी, हिमताल, हिमपहिरो र फ्ल्यास फ्लडबीचको सम्बन्ध बुझ्नु अत्यन्त आवश्यक छ। किनकि हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रमा भइरहेका परिवर्तनले यस्ता बहुआयामिक जोखिमलाई भविष्यमा अझ जटिल बनाउने संकेत दिएका छन्।

हिमनदी वास्तवमा के हो?

हिमनदी कुनै स्थिर बरफको पहाड होइन। वर्षौँसम्म जमेको हिउँ दबिँदै, पुनःस्फटिकीकरण हुँदै बाक्लो बरफमा परिणत भएपछि आफ्नै तौल र गुरुत्वाकर्षणका कारण बिस्तारै तलतर्फ सर्ने विशाल प्राकृतिक बरफ प्रणालीलाई हिमनदी भनिन्छ। बाहिरबाट स्थिर देखिए पनि हिमनदी निरन्तर चलिरहेको हुन्छ। यसको सतह चर्किन सक्छ, बरफका ठूला टुक्रा छुट्टिन सक्छन्, भित्र पानीका सुरुङ बन्न सक्छन् र अगाडिको भाग क्रमशः पछाडि सर्न सक्छ।

तापक्रम बढ्दा हिमनदीको बरफ पग्लने दर बढ्छ। हिमनदी पछाडि हट्दा त्यसले पहिले ओगटेको भूभागमा पानी जम्मा भएर नयाँ हिमताल बन्न सक्छ वा पुरानो ताल फैलिन सक्छ। कतिपय हिमताललाई चट्टानले थामेको हुन्छ भने धेरैलाई हिमनदीले थुपारेको ढुंगा, बालुवा, माटो र गेग्रानको कमजोर प्राकृतिक बाँध, अर्थात मोरेनले रोकेको हुन्छ।

हिन्दूकुश हिमालयमा यो परिवर्तन अब सामान्य गतिमा भइरहेको छैन। सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरिएको आईसीआईएमओडीको दीर्घकालीन अध्ययनले सन् १९९० देखि २०२० सम्म यस क्षेत्रको हिमनदी क्षेत्रफल करिब १२ प्रतिशत घटेको देखाएको छ। अर्को पछिल्लो मूल्याङ्कनले सन् २००० यता हिमनदीबाट बरफ गुम्ने दर लगभग दोब्बर भएको देखाएको छ। यसले हिमालयको जमेको जलभण्डार तीव्र परिवर्तनको अवस्थामा रहेको संकेत गर्छ।

हिमपहिरो र हिमताल विस्फोट एउटै होइनन्

हिमपहिरो भन्नाले सामान्यतया ढल्केको हिमाली भूभागबाट हिउँ, बरफ वा दुवैको ठूलो मात्रा तीव्र गतिमा तल झर्ने प्रक्रिया बुझिन्छ। कहिलेकाहीँ चट्टान र बरफ मिसिएको विशाल पहिरो पनि हुन सक्छ। यस्तो हिमपहिरो सीधै बस्ती वा सडकमा खसेर विनाश गर्न सक्छ। तर अर्को खतरनाक अवस्था तब उत्पन्न हुन्छ जब हिमपहिरो वा चट्टानी पहिरो हिमतालभित्र खस्छ।

कल्पना गरौँ, पानीले भरिएको ठूलो कचौरामा अचानक विशाल ढुंगा खस्यो। पानीको ठूलो छाल उठ्छ। हिमतालमा पनि यही हुन्छ, तर हजारौँ वा लाखौँ घनमिटर पानीको स्तरमा। हिमपहिरो वा चट्टान तालमा खस्दा उत्पन्न विशाल छालले प्राकृतिक मोरेन बाँध नाघ्न सक्छ। बाँध कमजोर भयो भने त्यसपछि तालको पानी तीव्र गतिमा बाहिर निस्कन थाल्छ। यही प्रक्रिया ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड अर्थात हिमताल विस्फोटजन्य बाढी बन्न सक्छ। आईसीआईएमओडीका अनुसार हिमपहिरो, पहिरो, मोरेन बाँधको क्षय, पानीको भित्री चुहावट तथा अन्य अस्थिरताले यस्तो विस्फोटजन्य बहाव सुरु गराउन सक्छन्।

नेपालमै यसको पछिल्लो स्पष्ट उदाहरण सोलुखुम्बुको थामे हो। सन् २०२४ को थामे बाढीबारे पछि गरिएको वैज्ञानिक अध्ययनले माथिल्लो क्षेत्रमा ठूलो चट्टानी पहिरो हिमतालमा खसेपछि विस्थापन तरंग उत्पन्न भएको र त्यसले जटिल श्रृंखलाबद्ध प्रक्रिया शुरु गरेको देखाएको थियो। अनुसन्धानले उक्त घटनाबाट दुई हिमतालबाट करिब ४ लाख ५९ हजार घनमिटर पानी बाहिरिएको अनुमान गरेको छ। यसको अर्थ हिमाली विपद कहिलेकाहीँ एउटा कारणबाट होइन, एकपछि अर्को घटना जोडिने “क्यास्केडिङ डिजास्टर” अर्थात श्रृंखलाबद्ध विपदका रूपमा विकसित हुन्छ।

फ्ल्यास फ्लड भनेको के हो?

सबै फ्ल्यास फ्लड हिमताल फुटेर आउँदैनन्। यो भिन्नता बुझ्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

विश्व मौसम विज्ञान संगठनको परिभाषालाई आधार बनाउँदै संयुक्त राष्ट्र विपद जोखिम न्यूनीकरण कार्यालयले फ्ल्यास फ्लडलाई छोटो अवधिमा अत्यन्त उच्च बहाव उत्पन्न हुने बाढीका रूपमा परिभाषित गर्छ। तीव्र वर्षा, पहिरोले अस्थायी रूपमा थुनिएको नदी अचानक खुल्नु, बाँध भत्किनु, हिउँ वा बरफको अवरोध फुट्नु अथवा हिमतालबाट पानी अचानक निस्कनु सबैले फ्ल्यास फ्लड उत्पन्न गर्न सक्छन्। हिमाली क्षेत्रमा भूभाग धेरै भिरालो हुने भएकाले पानीलाई तल पुग्न लामो समय लाग्दैन। केही घटनामा चेतावनीका लागि घण्टा होइन, मिनेट मात्र उपलब्ध हुन सक्छ।

यसैले “फ्ल्यास फ्लड” एउटा बाढीको व्यवहार हो, कारण होइन। “हिमताल विस्फोट” त्यसको सम्भावित कारणमध्ये एउटा हो। त्यस्तै हिमपहिरोले हिमताल विस्फोट गराउन सक्छ, तर प्रत्येक हिमपहिरोले फ्ल्यास फ्लड ल्याउँदैन।

यही वैज्ञानिक भिन्नता रसुवाको वर्तमान घटनामा पनि महत्वपूर्ण छ। उपलब्ध प्रारम्भिक विवरण मात्रका आधारमा बाढीको स्रोतबारे निश्चित निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ। भारी वर्षा, नदी अवरोध, पहिरो, हिमनदीसम्बन्धी प्रक्रिया वा यीमध्ये धेरै कारक एकैसाथ सक्रिय भएको हुन सक्छ। उत्तर विस्तृत उपग्रह विश्लेषण, वर्षाको तथ्याङ्क, नदी बहाव, भूआकृति परिवर्तन र स्थल अध्ययनबाट मात्र आउन सक्छ।

हिमालयमा जोखिम किन बढिरहेको छ?

तापक्रम वृद्धिले हिमनदीलाई केवल पगालिरहेको छैन, सम्पूर्ण उच्च हिमाली भूगोललाई पुनःसंरचना गरिरहेको छ। हिमनदी पछाडि हट्दा नयाँ ताल बन्न सक्छन्। स्थायी रूपमा जमेको माटो र चट्टानको तह, अर्थात पर्माफ्रोस्ट कमजोर हुँदा पहाडको ढलान अस्थिर बन्न सक्छ। हिमनदीले चट्टानलाई दिएको भौतिक सहारा हटेपछि चट्टानी पहिरोको सम्भावना बढ्न सक्छ। त्यसमाथि अत्यधिक तीव्र वर्षा थपियो भने एउटै क्षेत्रमा पानी, बरफ, ढुंगा र गेग्रानका विभिन्न जोखिम एकअर्कासँग जोडिन सक्छन्।

आईसीआईएमओडीले जुलाई २०२६ मै हिन्दूकुश हिमालयमा कम मौसमी वर्षा हुनुको अर्थ बाढीको जोखिम कम हुनु होइन भनेर चेतावनी दिएको थियो। लामो सुख्खा अवधिबीच अचानक अत्यधिक तीव्र वर्षा हुने ढाँचा फ्ल्यास फ्लड, पहिरो र हिमनदीसम्बन्धी विपदका लागि झन खतरनाक हुन सक्छ।

यो नेपालका लागि विशेष महत्वपूर्ण छ, किनकि हाम्रा ठूला नदी प्रणालीको माथिल्लो जलाधार नेपालभित्र मात्र सीमित छैन। कोशी, गण्डकी र कर्णालीका धेरै सहायक नदी हिमालयपार उच्च भूभागसँग जोडिएका छन्। त्यसैले माथिल्लो क्षेत्रको कुनै हिमताल, पहिरो वा असामान्य वर्षा केही समयपछि नेपालका लागि प्रत्यक्ष सुरक्षा चुनौती बन्न सक्छ।

कति हिमताल जोखिममा छन्?

आईसीआईएमओडी र संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमले सन् २०२० मा गरेको अध्ययनले नेपाल, चीनको तत्कालीन तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र र भारतसँग जोडिएका कोशी, गण्डकी र कर्णाली नदी प्रणालीमा ३ हजार ६२४ हिमताल पहिचान गरेको थियो। तीमध्ये ४७ वटा सम्भावित खतरनाक हिमतालका रूपमा वर्गीकृत गरिएका थिए। २१ नेपालमा, २५ चीनतर्फ र एउटा भारतमा रहेको अध्ययनले देखाएको थियो। अझ महत्वपूर्ण तथ्य, तीमध्ये धेरै ताल सीमापार नदी प्रणालीसँग जोडिएका छन्।

यसले एउटा आधारभूत कुरा स्पष्ट गर्छ: हिमताल जोखिमलाई केवल नेपालको प्रशासनिक नक्साभित्र हेर्न मिल्दैन। नदीको जलाधारलाई वैज्ञानिक एकाइका रूपमा हेर्नुपर्छ।

प्रविधिले कति अगाडि चेतावनी दिन सक्छ?

आज हिमताल हेर्न वैज्ञानिक सधैँ हिमालमै पुग्नुपर्छ भन्ने छैन। उपग्रहबाट तालको आकार, हिमनदीको गति, नयाँ चिरा, आसपासको ढलान र भूभागमा आएको परिवर्तन नियमित रूपमा तुलना गर्न सकिन्छ। बादलका कारण सामान्य दृश्य उपग्रहले नदेख्ने अवस्थामा राडार उपग्रह उपयोगी हुन्छ। ड्रोनले अत्यन्त उच्च विवरणका चित्र र त्रिआयामिक भूआकृति तयार गर्न सक्छ। जमिनमा राखिएका स्वचालित जलमापन यन्त्रले ताल र नदीको सतहमा अचानक परिवर्तन भए तुरुन्त सूचना पठाउन सक्छन्।

त्यसपछि गणितीय तथा कम्प्युटर नमुनाले सम्भावित बाँध फुट्दा कति पानी निस्कन सक्छ, कुन गतिमा तल आउन सक्छ, कुन बस्तीमा कति गहिराइसम्म पुग्न सक्छ र कति समय उपलब्ध हुन्छ भन्ने अनुमान गर्न सक्छ। आधुनिक जोखिम व्यवस्थापनमा उपग्रह, ड्रोन, नदी सेन्सर, स्वचालित मौसम केन्द्र, भूगर्भीय उपकरण, मोबाइल सञ्चार र कम्प्युटर नमुना सबैलाई एउटै प्रणालीमा जोडिन्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले पनि ठूलो परिमाणको उपग्रह तथा मौसम तथ्याङ्कमा असामान्य परिवर्तन छिटो पहिचान गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर यहाँ भ्रम राख्नु हुँदैन: कुनै एउटा सेन्सर वा कृत्रिम बुद्धिमत्ताले हिमताल “यति बजे फुट्छ” भनेर पूर्ण निश्चित भविष्यवाणी गर्न सक्दैन। हिमाली प्रणाली अत्यन्त जटिल हुन्छ। त्यसैले सबैभन्दा सुरक्षित उपाय धेरै श्रोतबाट आएको सूचना मिलाएर जोखिमको तह निर्धारण गर्नु हो।

प्रविधिको सबैभन्दा कमजोर भाग अन्तिम केही किलोमिटर हुन सक्छ। उपग्रहले जोखिम देख्यो तर त्यो सूचना नदी किनारको गाउँसम्म पुगेन भने अत्याधुनिक प्रविधिको अर्थ रहँदैन। त्यसैले सेन्सरबाट राष्ट्रिय केन्द्र, राष्ट्रिय केन्द्रबाट जिल्ला, जिल्ला र स्थानीय तहबाट मोबाइल सन्देश, साइरन, स्थानीय रेडियो तथा सुरक्षाकर्मी हुँदै नागरिकसम्म पुग्ने सम्पूर्ण “अन्तिम दूरी” प्रणाली उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

मानव स्वास्थ्यमा फ्ल्यास फ्लडको वास्तविक असर

फ्ल्यास फ्लडलाई केवल पानीको समस्या मान्नु अर्को गल्ती हो। यसको पहिलो स्वास्थ्य जोखिम डुबेर मृत्यु र शारीरिक चोट हो। अत्यन्त तीव्र बहावले मानिसलाई मात्र होइन, ढुंगा, काठ, सवारीसाधन र भवनका टुक्रासमेत बगाउँछ। त्यसैले बहावमा परेका व्यक्तिमा टाउको, मेरुदण्ड, छाती र हातखुट्टाको गम्भीर चोट सामान्य हुन सक्छ। चिसो हिमाली पानीमा लामो समय परे हाइपोथर्मिया पनि ठूलो जोखिम हो।

विपदको दोस्रो स्वास्थ्य चरण पानी घटेपछि शुरु हुन्छ। खानेपानीका श्रोत दूषित हुन सक्छन्, ढल प्रणाली बिग्रिन सक्छ, मृत पशु तथा फोहोर पानीमा मिसिन सक्छन् र विस्थापित मानिस अस्थायी शिविरमा भीडभाडमा बस्नुपर्ने हुन सक्छ। यसले झाडापखाला, टाइफाइड, हेपाटाइटिस ए, लेप्टोस्पाइरोसिसजस्ता पानी तथा वातावरणसँग सम्बन्धित संक्रमणको जोखिम बढाउन सक्छ। विद्युत अवरुद्ध हुँदा अस्पताल, औषधिको शीत शृंखला, अक्सिजन प्रणाली र पानी प्रशोधन सेवासमेत प्रभावित हुन सक्छन्।

तेस्रो प्रभाव मानसिक स्वास्थ्यमा देखिन्छ। परिवार गुमाउनु, शव देख्नु, रातारात घरविहीन हुनु, सम्पत्ति र रोजगारी समाप्त हुनु तथा अर्को बाढी आउने त्रासले बालबालिकादेखि वृद्धसम्ममा निद्रा नलाग्ने, डर, चिन्ता, अवसाद र दीर्घकालीन मानसिक आघात उत्पन्न गर्न सक्छ। त्यसैले विपदपछिको स्वास्थ्य प्रतिक्रिया एम्बुलेन्स र औषधिमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।

नदी अचानक बदलिँदा नागरिकले के बुझ्ने?

हिमाली नदीको बहाव असामान्य रूपमा अचानक घट्नु पनि कहिलेकाहीँ खतरा हुन सक्छ, किनकि माथि कुनै पहिरोले नदी थुनेको हुन सक्छ। त्यसपछि त्यो अस्थायी बाँध फुटेमा अचानक विशाल बहाव आउन सक्छ। त्यस्तै नदीको पानी एकाएक अत्यधिक धमिलो हुनु, ठूला ढुंगा र काठसँगै आउनु, माथिबाट असामान्य गर्जन सुनिनु वा पानी अत्यन्त तीव्र रूपमा बढ्नु तत्काल उच्च स्थानतर्फ सर्ने चेतावनी हुन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा नदी हेर्न किनारमा जाने, पुलमा उभिएर भिडियो खिच्ने वा सवारीसाधनबाट बाढी पार गर्ने प्रयास घातक हुन सक्छ। फ्ल्यास फ्लडमा मानिससँग निर्णयका लागि धेरै समय हुँदैन। “पहिले माथिल्लो सुरक्षित भूभाग, त्यसपछि सूचना” भन्ने व्यवहार जीवनरक्षक हुन सक्छ।

अब नेपालले विज्ञानमा के परिवर्तन गर्नुपर्छ?

हामीलाई हिमतालको सूची मात्र पर्याप्त छैन। सूची नियमित अद्यावधिक हुनुपर्छ। कुन ताल कति छिटो फैलिरहेको छ, माथिको ढलान कति अस्थिर छ, त्यहाँ हिमपहिरो खस्ने सम्भावना कति छ, बाँध कस्तो सामग्रीले बनेको छ र तल कति मानिस तथा पूर्वाधार जोखिममा छन् भन्ने निरन्तर मूल्याङ्कन चाहिन्छ।

सबैभन्दा जोखिमयुक्त नदी प्रणालीमा स्वचालित सेन्सर, उपग्रह निगरानी, मौसम राडार, नदी बहाव मापन, ड्रोन सर्वेक्षण र स्थानीय पूर्वचेतावनीलाई एउटै राष्ट्रिय संरचनामा जोड्नुपर्छ। जलविद्युत आयोजना, सडक, पुल र बस्तीको अनुमति दिँदा विगतको बाढी मात्र होइन, भविष्यमा सम्भव अत्यधिक बहावको नमुना पनि अनिवार्य गर्नुपर्छ।

नेपाल र चीनबीच वास्तविक समयको हिमनदी, मौसम, वर्षा र नदीसम्बन्धी तथ्याङ्क आदानप्रदान अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। माथिल्लो जलाधारको चेतावनी तल्लो क्षेत्रमा जीवन बचाउने समय हो। विज्ञानको दृष्टिले नदीलाई सीमारेखाले छुट्याउँदैन। त्यसैले यसको निगरानी पनि सीमापार हुनुपर्छ।

रसुवा घटनाको कारण अहिले निष्कर्ष होइन, अनुसन्धानको विषय हो। यही वैज्ञानिक अनुशासन कायम राख्नु आवश्यक छ। तर यो विपदले उठाएको ठूलो प्रश्न भने स्पष्ट छ।

हिमालय अब हामीले बाल्यकालमा देखेको स्थिर सेतो पहाड मात्र होइन। यसको बरफ घटिरहेको छ, हिमताल बदलिरहेका छन्, चट्टानी ढलान अस्थिर भइरहेका छन्, वर्षाको ढाँचा बदलिँदैछ र मानव पूर्वाधार पहिलाभन्दा धेरै माथिल्लो तथा जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पुगेको छ। प्रकृति बदलिएको छ भने जोखिमको विज्ञान र हाम्रो तयारी पनि बदलिनुपर्छ।

भविष्यको सबैभन्दा ठूलो सफलता बाढी आएपछि कति मानिस उद्धार गरियो भन्ने होइन। बाढी आउनुअघि कति मानिसलाई चेतावनी दिएर सुरक्षित स्थानमा सार्न सकियो भन्ने हुनेछ।

हिमालयलाई रोक्न सकिँदैन। तर हिमालयले दिने संकेतलाई पढ्न सकिन्छ।

अब विज्ञान, प्रविधि र समयमै सूचना प्रयोग गरेर त्यस संकेतलाई जीवन बचाउने चेतावनीमा बदल्नु नेपालको अगाडिको वास्तविक परीक्षा हो।