बाढीपछिको अदृश्य संकट: दूषित पानी, संक्रमण र डिजिटल रोग निगरानी

एड्रियन मर्सर

ठूलो बाढीको पहिलो दृश्य भत्किएका पुल, बगेका घर, अवरुद्ध सडक र उद्धारको प्रतीक्षा गरिरहेका मानिस हुन्। तर पानी घट्न थालेपछि अर्को संकट विस्तारै देखिन थाल्छ, जुन आँखाले तुरुन्त देखिँदैन। दूषित खानेपानी, बिग्रिएको सरसफाइ, घाउमा संक्रमण, पशुजन्य जीवाणु, लामखुट्टेको वृद्धि र स्वास्थ्य सेवामा अवरोधले विपदपछि दोस्रो चरणको जनस्वास्थ्य संकट जन्माउन सक्छ। रसुवा–भोटेकोशी बाढीपछि नेपालका लागि अब उद्धारसँगै यही ‘अदृश्य संकट’ रोक्नु महत्वपूर्ण भएको छ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले पनि रसुवा बाढीपछि नेपाल सरकारसँग मिलेर तत्कालीन स्वास्थ्य आवश्यकता पहिचान, आवश्यक औषधि तथा स्वास्थ्य सामग्री परिचालन, रोग निगरानी र अत्यावश्यक स्वास्थ्य सेवाको निरन्तरतामा जोड दिएको छ। यसको अर्थ अहिले नै कुनै ठूलो संक्रमण फैलिएको भन्ने होइन। तर बाढीपछि रोग फैलन सक्ने अवस्थाहरू एकैपटक सिर्जना हुने भएकाले पूर्वतयारी नगरे सामान्य स्वास्थ्य समस्या पनि प्रकोपमा परिणत हुन सक्छ।

सबैभन्दा ठूलो जोखिम पानी

बाढीले खानेपानीको पाइप, मुहान, इनार, ढल र शौचालय प्रणाली एउटै पानीमा मिसाउन सक्छ। मानिस तथा पशुको दिसापिसाब, फोहोर, मरेका जनावर, तेल, रासायनिक पदार्थ र विभिन्न जीवाणु नदी तथा भूमिगत पानीमा मिसिन सक्छन्। बाहिरबाट सफा देखिएको पानीसमेत सूक्ष्मजीवका कारण पिउन अयोग्य हुन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड तथा अन्य आन्द्रासम्बन्धी संक्रमणको जोखिम बढ्छ। विशेषगरी राहत शिविर वा अस्थायी बासस्थानमा धेरै मानिस एउटै सीमित पानी र शौचालय प्रणालीमा निर्भर हुँदा संक्रमण फैलन सजिलो हुन्छ।

त्यसैले विपदपछिको पहिलो स्वास्थ्य प्रविधि कुनै अत्याधुनिक रोबोट होइन, सुरक्षित पानी सुनिश्चित गर्ने प्रणाली हो। पानी उमाल्ने, सही मात्रामा क्लोरिन प्रयोग गर्ने, प्रमाणित शुद्धीकरण सामग्री प्रयोग गर्ने र सफा तथा ढाकिएको भाँडामा पानी सुरक्षित राख्ने उपायले ठूलो संख्यामा संक्रमण रोक्न सक्छ।

मोबाइल पानी परीक्षण प्रयोगशाला र साना परीक्षण उपकरणको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। पानीमा ई. कोलाईजस्ता जीवाणुको संकेत, बाँकी क्लोरिनको मात्रा र अन्य आधारभूत गुण परीक्षण गरेर कुन श्रोत सुरक्षित छ भन्ने निर्णय तुरुन्त गर्न सकिन्छ। नेपालले विगतका हैजा नियन्त्रण अभियानमा मोबाइल पानी परीक्षण प्रयोगशाला र क्लोरिन प्रणाली प्रयोग गरिसकेको छ। अहिले प्रभावित क्षेत्रमा यही क्षमता छिटो परिचालन गर्न सकिन्छ।

बाढीको पानीसँग अर्को जोखिम: लेप्टोस्पाइरोसिस

बाढीपछि कम चर्चा हुने तर ध्यान दिनुपर्ने रोगमध्ये लेप्टोस्पाइरोसिस पनि एक हो। यो लेप्टोस्पाइरा नामको जीवाणुबाट हुने संक्रमण हो। संक्रमित मुसा, पशु वा अन्य जनावरको पिसाब पानी वा माटोमा मिसिएपछि मानिसमा संक्रमण हुन सक्छ।

खुला घाउ, चिरिएको छाला वा आँखामुखको झिल्ली दूषित पानीसँग सम्पर्कमा आए संक्रमणको सम्भावना बढ्छ। ज्वरो, टाउको दुखाइ, मांसपेशी दुख्ने, वाकवाकी वा अन्य सामान्य ज्वरोसँग मिल्ने लक्षण देखिन सक्छन्। गम्भीर अवस्थामा मिर्गौला, कलेजो, मस्तिष्क वा श्वासप्रश्वास प्रणालीमा असर पर्न सक्छ।

समस्या के हो भने यसको प्रारम्भिक लक्षण सामान्य ज्वरो वा अन्य संक्रमणसँग मिल्न सक्छ। त्यसैले बाढीको पानीमा हिँडेका, विशेषगरी घाउ भएका मानिसमा केही दिन वा हप्ताभित्र ज्वरो देखिए स्वास्थ्यकर्मीलाई बाढीको पानीसँग भएको सम्पर्कबारे स्पष्ट जानकारी दिनु महत्वपूर्ण हुन्छ।

उद्धारकर्ताका लागि पनि यही जोखिम लागू हुन्छ। जुत्ता, पञ्जा, पानी नछिर्ने पोशाक र खुला घाउ ढाक्ने सामान्य सुरक्षा उपायले जोखिम घटाउन सक्छ।

पानी घटेपछि लामखुट्टेको जोखिम

बाढी आएको समयमा सबैभन्दा ठूलो चिन्ता बगेको पानी हुन्छ, तर केही दिनपछि जमेको पानी अर्को स्वास्थ्य समस्या बन्न सक्छ। भाँडा, टायर, भग्नावशेष, खाल्डा र क्षतिग्रस्त संरचनामा जमेको पानी लामखुट्टेका लागि प्रजननस्थल बन्न सक्छ।

नेपालमा डेंगीको जोखिम पहिलेदेखि नै रहेको अवस्थामा बाढीपछिको वातावरणले स्थानीय प्रकोपको सम्भावना बढाउन सक्छ। त्यसैले राहत र पुनर्स्थापनासँगै जमेको पानी हटाउने, पानीका भाँडा ढाक्ने र स्थानीय रूपमा लामखुट्टेको घनत्व निगरानी गर्ने काम शुरु गर्नुपर्छ।

तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक सावधानी आवश्यक छ। बाढी आयो भन्दैमा हैजा, डेंगी वा लेप्टोस्पाइरोसिसको महामारी अनिवार्य रूपमा हुन्छ भन्ने होइन। जोखिम बढ्छ, तर वास्तविक प्रकोपको निर्धारण रोग निगरानी, प्रयोगशाला परीक्षण र स्थानीय तथ्याङ्कले गर्नुपर्छ।

यही ठाउँमा प्रविधिको नयाँ भूमिका शुरु हुन्छ।

नेपालको नयाँ डिजिटल हतियार: SORMAS

यस वर्षको अगस्टमा नेपालले देशभर Surveillance, Outbreak Response Management and Analysis System अर्थात SORMAS को राष्ट्रिय विस्तार पूरा गरेको छ। यो रोग प्रकोप पहिचान, अनुसन्धान र प्रतिकार्य व्यवस्थापनका लागि बनाइएको डिजिटल प्रणाली हो।

सन् २०२३ देखि २०२५ सम्म चरणबद्ध रूपमा विस्तार गरिएको यो प्रणाली अहिले नेपालका सबै ७५३ स्थानीय तहसम्म पुगेको छ। एक हजार पाँच सयभन्दा बढी द्रुत प्रतिकार्य टोली सदस्यलाई यसको प्रयोगसम्बन्धी तालिम दिइएको छ।

यसको महत्व अहिलेको बाढीपछि अझ स्पष्ट हुन्छ।

कुनै स्वास्थ्य चौकीमा अचानक धेरै झाडापखालाका बिरामी आए, अर्को गाउँमा ज्वरोका असामान्य घटना बढे वा राहत शिविरमा एउटै प्रकारका लक्षण भएका मानिसको संख्या एकाएक बढ्यो भने त्यस्तो विवरण कागजी प्रतिवेदन भएर केही दिनपछि केन्द्रमा पुग्नुभन्दा डिजिटल प्रणालीमार्फत छिटो संकलन र विश्लेषण गर्न सकिन्छ।

SORMAS ले स्वास्थ्य संस्था, समुदाय तथा अन्य निगरानी श्रोतबाट आएका सूचनालाई एउटै प्रणालीमा जोडेर असामान्य स्वास्थ्य संकेत पहिचान गर्न मद्दत गर्छ। संक्रमित व्यक्ति, सम्पर्कमा आएका मानिस, प्रयोगशाला नमुना, भौगोलिक फैलावट र प्रतिकार्य कार्यसमेत एउटै संरचनामा व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

यो नेपालमा पहिलेदेखि सञ्चालनमा रहेको Early Warning, Alert and Response System अर्थात EWARS को विकल्प होइन। दुवै प्रणाली एकअर्कालाई पूरक बनाउने गरी सञ्चालन हुन्छन्। EWARS ले निश्चित निगरानी केन्द्रबाट नियमित रोग रिपोर्टिङ गर्छ भने SORMAS ले स्वास्थ्य संस्था र समुदायसम्मको व्यापक सूचना समेटेर आकस्मिक घटनाको डिजिटल व्यवस्थापन विस्तार गर्छ।

प्रविधि छ, अब परीक्षा प्रयोगको

डिजिटल प्रणाली स्थापना गर्नु र त्यसबाट जनस्वास्थ्य जोगाउनु दुई फरक कुरा हुन्। SORMAS मा तथ्याङ्क पुगेन भने प्रणालीले जोखिम देख्दैन। स्थानीय स्वास्थ्यकर्मीले असामान्य घटना समयमै रिपोर्ट गरेनन् भने काठमाडौंमा रहेको डिजिटल ड्यासबोर्डले आफैँ रोग पत्ता लगाउन सक्दैन।

त्यसैले बाढी प्रभावित क्षेत्रमा अब ‘सक्रिय रोग निगरानी’ आवश्यक छ। स्वास्थ्य टोली बिरामी अस्पताल आउला भनेर मात्र कुर्नु हुँदैन। राहत शिविर, अस्थायी बस्ती, विद्यालय आश्रयस्थल र दुर्गम गाउँमा ज्वरो, झाडापखाला, बान्ता, छाला संक्रमण, घाउ, श्वासप्रश्वास समस्या र अन्य असामान्य स्वास्थ्य घटना खोज्नुपर्छ।

त्यस्तो प्रारम्भिक सूचना SORMAS जस्ता डिजिटल प्रणालीमा प्रवेश गरेपछि जिल्ला, प्रदेश र केन्द्रले एउटै घटनाको चित्र छिटो देख्न सक्छन्। त्यही आधारमा पानी परीक्षण टोली कहाँ पठाउने, औषधि कहाँ पुर्‍याउने, प्रयोगशाला नमुना कहाँ संकलन गर्ने वा द्रुत प्रतिकार्य टोली कहाँ परिचालन गर्ने निर्णय लिन सकिन्छ।

स्वास्थ्य प्रविधिको वास्तविक अर्थ यही हो: सूचना छिटो प्राप्त गर्ने, जोखिम चाँडो बुझ्ने र रोग फैलनुअघि हस्तक्षेप गर्ने।

अर्को सात दिन किन महत्वपूर्ण?

बाढीपछि जनस्वास्थ्यको जोखिम समयसँगै बदलिन्छ। पहिलो चरणमा घाइते, डुबान, हाइपोथर्मिया र औषधिको अभाव प्रमुख हुन्छ। त्यसपछि दूषित पानी, घाउको संक्रमण र सरसफाइ समस्या अगाडि आउँछन्। केही दिन वा हप्तापछि पानीजन्य रोग, लेप्टोस्पाइरोसिस, लामखुट्टेजन्य रोग र मानसिक स्वास्थ्य समस्या बढी देखिन सक्छन्।

त्यसैले उद्धार सकिँदै जानु स्वास्थ्य संकट सकिएको संकेत होइन।

अब प्रत्येक राहत केन्द्रमा सुरक्षित पानी, पर्याप्त शौचालय, हात धुने व्यवस्था, फोहोर व्यवस्थापन, आधारभूत स्वास्थ्य सेवा र रोग रिपोर्टिङ प्रणालीलाई एउटै राहत संरचनाको हिस्सा बनाउनुपर्छ। बच्चा, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला, दीर्घरोगी र कमजोर प्रतिरक्षा भएका मानिसलाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ।

रसुवाको बाढीले नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीलाई अर्को महत्वपूर्ण परीक्षा दिएको छ। केही वर्षअघिसम्म ठूलो विपदपछि रोग कहाँ फैलिँदैछ भन्ने थाहा पाउन दिन लाग्न सक्थ्यो। आज नेपालसँग देशव्यापी डिजिटल रोग निगरानी प्रणाली छ, मोबाइल प्रयोगशाला परिचालन गर्न सक्ने क्षमता छ र वास्तविक समयको स्वास्थ्य सूचना व्यवस्थापनतर्फ महत्वपूर्ण पूर्वाधार निर्माण भएको छ।

अब चुनौती प्रविधि उपलब्ध छ कि छैन भन्ने होइन, त्यसलाई सही समयमा सही ठाउँमा प्रयोग गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने हो।

बाढीको पानी केही दिनमा घट्न सक्छ। तर त्यसपछि शुरु हुने अदृश्य स्वास्थ्य जोखिमलाई समयमै पहिचान गर्न सकिएन भने प्राकृतिक विपदपछि अर्को मानवीय संकट जन्मिन सक्छ।

यसैले अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण स्वास्थ्य रणनीति तीन शब्दमा समेट्न सकिन्छ: सुरक्षित पानी, सक्रिय निगरानी र छिटो प्रतिकार्य।