बाढीपछि देखिन सक्ने अदृश्य जोखिम: लेप्टोस्पाइरोसिस र डिजिटल रोग निगरानी

एड्रियन मर्सर

ठूलो बाढीपछि हाम्रो ध्यान उद्धार, बेपत्ताको खोजी, सडक, पुल, विद्युत, खानेपानी र विस्थापित नागरिकको आश्रयमा केन्द्रित हुन्छ। तर पानी घट्दै जाँदा अर्को जोखिम विस्तारै देखिन सक्छ, जुन भत्किएको पुल वा पहिरोजस्तो आँखाले देखिँदैन। त्यो हो संक्रमणजन्य रोगको जोखिम। रसुवा, भोटेकोशी र त्रिशूली नदी करिडोरमा आएको पछिल्लो विपदपछि स्वास्थ्य क्षेत्रले सतर्कतापूर्वक निगरानी गर्नुपर्ने संक्रमणमध्ये लेप्टोस्पाइरोसिस पनि एक हो।

अहिलेसम्म प्रभावित क्षेत्रमा लेप्टोस्पाइरोसिसको प्रकोप फैलिएको प्रमाण छैन। त्यसैले त्रास सिर्जना गर्नु उचित हुँदैन। तर बाढीको पानी, हिलो, दूषित वातावरण, विस्थापित मुसा तथा अन्य जनावर र अस्थायी बसोबासको अवस्थाले यसको जोखिम बढाउन सक्छ। ‘लेप्टोस्पाइरा’ नामक ब्याक्टेरियाबाट हुने यो रोग संक्रमित जनावरको पिसाबले दूषित पानी वा माटोको सम्पर्कबाट मानिसमा सर्न सक्छ। छालाको घाउ, आँखा, नाक वा मुखबाट ब्याक्टेरिया शरीरमा प्रवेश गर्न सक्छ।

बाढीपछि यसको जोखिम बढ्नुको कारण सरल छ। मुसा तथा अन्य जनावर आफ्नो बासस्थानबाट विस्थापित भएर मानिस बस्ने ठाउँ र खाद्यान्न भण्डारण क्षेत्रमा पुग्न सक्छन्। त्यही समयमा उद्धारकर्मी, सुरक्षाकर्मी, स्वयंसेवक र स्थानीय नागरिकलाई हिलो, ढल मिसिएको पानी वा दूषित जमिनमा काम गर्नुपर्ने हुन्छ। यी परिस्थितिहरू एकैपटक उत्पन्न हुँदा संक्रमणको सम्भावना बढ्छ।

लेप्टोस्पाइरोसिसको प्रारम्भिक लक्षण सामान्य ज्वरोजन्य रोगसँग मिल्न सक्छ। अचानक ज्वरो आउने, टाउको र शरीर दुख्ने, विशेष गरी पिँडुलाको मांसपेशी दुख्ने, वाकवाकी, बान्ता, पेट दुखाइ, अत्यधिक थकान र आँखा रातो हुने लक्षण देखिन सक्छन्। सामान्यतः संक्रमण भएको केही दिनदेखि दुई साताभित्र लक्षण देखिए पनि यो अवधि फरक हुन सक्छ। समस्या के हो भने यी लक्षण डेंगु, टाइफाइड, स्क्रब टाइफस, मलेरिया वा अन्य संक्रमणसँग पनि मिल्न सक्छन्।

समयमै पहिचान नभएका केही बिरामीमा रोग गम्भीर बन्न सक्छ। मिर्गौला वा कलेजोमा क्षति, जन्डिस, मस्तिष्कको बाहिरी झिल्लीमा संक्रमण, रक्तस्राव वा फोक्सोसम्बन्धी जटिलता देखिन सक्छ। त्यसैले बाढी प्रभावित क्षेत्रबाट ज्वरो लिएर स्वास्थ्य संस्थामा पुग्ने बिरामीसँग चिकित्सकले “बाढीको पानी वा हिलोसँग सम्पर्क भएको थियो कि थिएन?” भन्ने प्रश्न सोध्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। एउटा सामान्य देखिने चिकित्सकीय इतिहासले सम्भावित निदानको दिशा बदल्न सक्छ।

लेप्टोस्पाइरोसिस नेपालका लागि पूर्णतः नयाँ रोग होइन। विगतका अध्ययनमा ज्वरो आएका केही बिरामीमा यसको संक्रमण भेटिएको छ। कृषि, पशुपालन, सरसफाइ, ढल तथा पानीसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहने व्यक्ति तुलनात्मक रूपमा बढी जोखिममा हुन्छन्। तर रोग पहिचानको चुनौती कायमै छ, किनकि यसको लक्षण अन्य ज्वरोजन्य संक्रमणसँग मिल्छ। सही समयमा प्रयोगशाला परीक्षण र चिकित्सकीय शंका दुवै आवश्यक हुन्छ।

यसपटक नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीसँग एउटा अतिरिक्त अवसर पनि छ। देशभर विस्तार गरिएको डिजिटल रोग निगरानी प्रणालीले विभिन्न स्वास्थ्य संस्थामा अचानक बढ्ने असामान्य ज्वरो वा रोगको ढाँचा छिटो पहिचान गर्न मद्दत गर्न सक्छ। कुनै प्रभावित क्षेत्रमा एकै समयमा ज्वरो, मांसपेशी दुखाइ र जन्डिसका बिरामी बढ्न थाले भने ती सूचना छुट्टाछुट्टै कागजी प्रतिवेदनमा सीमित हुनुको सट्टा एकीकृत प्रणालीमा पुगेमा सम्भावित रोग समूह समयमै पहिचान गर्न सकिन्छ।

यहीँ विज्ञान र प्रविधिको व्यावहारिक महत्त्व देखिन्छ। स्वास्थ्य प्रविधि भन्नाले अत्याधुनिक उपकरण वा कृत्रिम बौद्धिकता मात्र बुझिँदैन। गाउँको स्वास्थ्य संस्थाबाट आएको सही सूचना समयमै जिल्ला, प्रदेश र केन्द्रसम्म पुग्नु र त्यसका आधारमा परीक्षण तथा प्रतिकार्य शुरु हुनु पनि जीवन बचाउने प्रविधि हो।

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा पानी र हिलोसँग अनावश्यक सम्पर्क कम गर्नु प्राथमिक सावधानी हो। उद्धार, सरसफाइ वा पुनःस्थापनामा खटिने व्यक्तिले सम्भव भएसम्म जलरोधक जुत्ता र पञ्जा प्रयोग गर्नुपर्छ। छालामा घाउ भए दूषित पानीबाट जोगाउनुपर्छ। खानेपानी सुरक्षित राख्नु, खाद्यान्नलाई मुसाको पहुँचबाट टाढा राख्नु र अस्थायी आश्रयस्थलको सरसफाइ कायम गर्नु उत्तिकै आवश्यक छ।

बाढीको पानीसँग सम्पर्कपछि ज्वरो, तीव्र मांसपेशी दुखाइ, आँखा रातो हुने, जन्डिस, अत्यधिक कमजोरी वा सास फेर्न गाह्रो हुने लक्षण देखिए स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ। तर बाढीको पानीमा पुगेका सबैले आफैँ एन्टिबायोटिक खानु उचित हुँदैन। बिना चिकित्सकीय मूल्याङ्कन औषधि प्रयोग गर्दा रोग पहिचानमा भ्रम सिर्जना हुनुका साथै औषधि प्रतिरोधको समस्या बढ्न सक्छ।

विपद व्यवस्थापन मानिसलाई नदीबाट निकालेर सुरक्षित ठाउँमा पुर्‍याएपछि समाप्त हुँदैन। उद्धार गरिएको नागरिक केही दिनपछि संक्रमणका कारण गम्भीर बिरामी नहोस् भन्ने सुनिश्चित गर्नु पनि त्यही अभियानको निरन्तरता हो। त्यसका लागि प्रभावित क्षेत्रमा ज्वरो र अन्य संक्रमणको सक्रिय निगरानी, सुरक्षित खानेपानी, सरसफाइ, प्रयोगशाला परीक्षण र स्वास्थ्य संस्थाबीच छिटो सूचना आदानप्रदान आवश्यक हुन्छ।

भोटेकोशी र त्रिशूलीको पानी घट्दै जाँदा भौतिक क्षति आँखाले देखिनेछ। तर पानीसँगै फैलिन सक्ने ब्याक्टेरिया देखिँदैन। त्यसैले अबको आवश्यकता त्रास होइन, सतर्क निगरानी हो; अनुमान होइन, वैज्ञानिक परीक्षण हो; र ढिलो प्रतिक्रिया होइन, समयमै सूचना र प्रतिकार्य हो। नेपालको डिजिटल रोग निगरानी प्रणालीले यही चरणमा प्रभावकारी काम गर्न सके भविष्यका विपदपछि उत्पन्न हुन सक्ने संक्रमणजन्य संकटसँग जुध्ने राष्ट्रिय क्षमता पनि बलियो हुनेछ।