हिमालको चेतावनी : केरुङ–रसुवा विपदले जलवायु परिवर्तन र साझा हिमालयी सुरक्षाको प्रश्न उठायो

कोउ सिआओह्वा
उपनिर्देशक काङ्बा टेलिभिजन

नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा आएको विनाशकारी विपदले हामीलाई गहिरो शोकमा डुबाएको छ। ठूलो संख्यामा मानिसले ज्यान गुमाएका छन्, धेरै अझै सम्पर्कविहीन छन् र असंख्य परिवारले आफ्ना प्रियजन, घरबार तथा जीवनभरको सम्पत्ति गुमाएका छन्। यो केवल एउटा आकस्मिक बाढीको घटना होइन। यसले हिमालय र तिब्बती पठार क्षेत्रमा तीव्र रूपमा बदलिँदै गएको प्राकृतिक जोखिमबारे गम्भीर चेतावनी दिएको छ।

प्रारम्भिक वैज्ञानिक मूल्यांकनअनुसार नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको ठूलो हिम–चट्टान अवरोहपछि माटो, ढुंगा, हिम र पानी मिसिएको अत्यन्त शक्तिशाली गेग्रान बहाव विकसित भएको देखिन्छ। पाँच हजार मिटरभन्दा माथिको क्षेत्रमा शुरु भएको प्राकृतिक श्रृंखला केही मिनेटमै तल्लो उपत्यकासम्म पुग्यो। त्यसले सडक, पुल, बस्ती, जलविद्युत आयोजना तथा सीमाक्षेत्रीय पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुर्‍यायो।

यस घटनाले प्रकृतिको एउटा कठोर सत्य सम्झाएको छ। उच्च हिमाली क्षेत्रमा शुरु भएको जोखिमले राष्ट्रिय सीमा चिन्दैन। एउटा देशको हिमालमा उत्पन्न परिवर्तन केही मिनेटमै अर्को देशको बस्ती, सडक वा सीमाक्षेत्रसम्म पुग्न सक्छ। यही कारण केरुङ–रसुवा विपदलाई केवल नेपालको वा केवल चीनको विपदका रूपमा हेर्न सकिँदैन। यो साझा हिमालयी प्राकृतिक प्रणालीबाट उत्पन्न साझा संकट हो।

हामी प्रायः विश्व तापक्रम वृद्धि र जलवायु परिवर्तनलाई दैनिक जीवनभन्दा टाढाको विषयका रूपमा बुझ्छौँ। तर हिमालय र तिब्बती पठारले अहिले फरक सन्देश दिइरहेका छन्। हिमनदीहरू परिवर्तन भइरहेका छन्। उच्च हिमाली चट्टानी संरचना अस्थिर बन्न सक्छन्। हिमतालको आकार र अवस्था बदलिन सक्छ। चरम तापक्रमले हिउँ, बरफ, पानी र भूगर्भीय संरचनाबीचको पुरानो सन्तुलनमा प्रभाव पार्न सक्छ।

कुनै एउटा विपदलाई जलवायु परिवर्तनकै प्रत्यक्ष परिणाम भनेर तत्काल अन्तिम निष्कर्ष निकाल्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। त्यसका लागि विस्तृत अध्ययन आवश्यक हुन्छ। तर बढ्दो तापक्रम, हिमनदीको परिवर्तन र उच्च हिमाली भूभागको अस्थिरताले भविष्यका प्राकृतिक जोखिमलाई अझ जटिल बनाउँदै लैजान सक्छन् भन्ने तथ्यलाई अब बेवास्ता गर्न सकिँदैन।

हिमालय र तिब्बती पठार केवल हिमशृंखला होइनन्। यी एसियाका विशाल नदी प्रणालीका प्रमुख जलस्रोत हुन्। यहाँ हुने परिवर्तनले सीमाक्षेत्रीय बस्ती मात्र होइन, ऊर्जा, कृषि, सडक, व्यापार, खानेपानी र करोडौँ मानिसको दीर्घकालीन जीवन सुरक्षालाई असर गर्न सक्छ। त्यसैले हिमालयी पर्यावरणको संरक्षण अब वातावरणसम्बन्धी चासोमा मात्र सीमित छैन। यो मानव सुरक्षा, आर्थिक सुरक्षा र क्षेत्रीय स्थायित्वको प्रश्न बनेको छ।

केरुङ–रसुवा विपदले नेपाल र चीनबीच सीमापार विपद सहकार्यलाई अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता पनि देखाएको छ। हिमनदीको चाल, हिमतालको अवस्था, जलविज्ञानसम्बन्धी तथ्यांक, भूउपग्रह तस्बिर, पहाडी ढलानको अस्थिरता र नदीमा बन्न सक्ने प्राकृतिक अवरोधसम्बन्धी सूचना तत्काल आदानप्रदान गर्न सकिने स्थायी संयन्त्र आवश्यक छ।

पूर्वसूचना प्रणाली अब नदीको पानीको सतह मापनमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने हिम–चट्टान अवरोह, हिमताल फुट्ने जोखिम, आकस्मिक नदी अवरोध र तीव्र गेग्रान बहावलाई समेत एउटै वैज्ञानिक निगरानी प्रणालीमा जोड्नुपर्छ। केही मिनेटको पूर्वसूचनाले पनि सयौँ जीवन बचाउन सक्ने अवस्थामा समयमै सूचना आदानप्रदान गर्नु स्वयं जीवनरक्षाको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।

यस विपदपछि चीनले आफ्नै क्षेत्रमा व्यापक खोज तथा उद्धार अभियान सञ्चालन गरिरहेको छ। हजारौँ उद्धारकर्मी परिचालित छन्। क्षतिग्रस्त सडक तथा सञ्चार संरचना पुनःस्थापित गर्ने काम भइरहेको छ। त्यससँगै चीनले नेपाललाई राहत सामग्री, आर्थिक सहयोग, सुरुङ उद्धार विशेषज्ञ, विशेष उपकरण, भूउपग्रह तस्बिर तथा जलविज्ञानसम्बन्धी सूचना उपलब्ध गराएको छ।

यस सहयोगले महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ। प्राकृतिक संकट सीमापार हुन्छ भने त्यसको सामना पनि सहकार्यबाटै प्रभावकारी हुन सक्छ। कठिन समयमा छिमेकीको पीडालाई आफ्नो पीडाजस्तै बुझ्नु केवल कूटनीतिक शिष्टाचार होइन। साझा भूगोलले सिर्जना गरेको मानवीय जिम्मेवारी पनि हो।

भविष्यमा सडक, पुल, जलविद्युत आयोजना, सीमाक्षेत्रीय बस्ती र अन्य ठूला पूर्वाधार निर्माण गर्दा विगतको बाढीको तथ्यांक मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। बदलिँदो हिमनदी, चरम तापक्रम, पहिरो, नदी अवरोध र उच्च हिमाली भूगर्भीय अस्थिरतालाई समेत निर्माण योजना र जोखिम मूल्यांकनको आधार बनाउनुपर्ने समय आएको छ।

मानिसले विज्ञान र प्रविधिमा ठूलो प्रगति गरेको छ। हामी सुरुङ खन्छौँ, पहाड काटेर सडक बनाउँछौँ, नदीमा बाँध निर्माण गर्छौँ र हिमाल पार गरेर व्यापारिक मार्ग खोल्छौँ। तर यस प्रगतिले प्रकृतिमाथि पूर्ण नियन्त्रण प्राप्त भएको भ्रम सिर्जना गर्नु हुँदैन। प्रकृतिको सन्तुलन बिग्रँदा त्यसको परिणाम मानवीय क्षमताभन्दा धेरै ठूलो हुन सक्छ।

त्यसैले प्रकृतिप्रतिको सम्मान केवल आध्यात्मिक वा दार्शनिक भावना होइन। यो वैज्ञानिक चेतना हो। यो विकास नीतिको आधार हो। यो विपद पूर्वतयारी हो। र अन्ततः यो मानव जीवनको सुरक्षा हो।

केरुङ–रसुवा विपदले हामीलाई शोक दिएको छ। तर यसले एउटा ठूलो जिम्मेवारी पनि दिएको छ। ज्यान गुमाएका मानिसको स्मृतिलाई सम्मान गर्ने सर्वोत्तम उपाय भविष्यका जीवन सुरक्षित बनाउनु हो। त्यसका लागि वैज्ञानिक अध्ययनमा लगानी गर्नुपर्छ। पूर्वसूचना प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ। सीमापार सूचना आदानप्रदान संस्थागत गर्नुपर्छ। उद्धार क्षमता बढाउनुपर्छ। विकासका प्रत्येक निर्णयमा हिमालयको बदलिँदो प्रकृतिलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ।

हिमाल सधैँ उस्तै र स्थिर रहन्छन् भन्ने पुरानो विश्वासमा मात्र अब भविष्य सुरक्षित रहन सक्दैन। हिमालयले हामीलाई चेतावनी दिएको छ। त्यसलाई गम्भीरतापूर्वक सुन्नु हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।

यस विपदमा ज्यान गुमाएकाप्रति गहिरो श्रद्धाञ्जली। सम्पर्कविहीनहरूको शीघ्र खोजीको कामना। प्रभावित परिवारप्रति हार्दिक ऐक्यबद्धता।

प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा र सम्मान नै सबै जीवनको सर्वोत्तम सुरक्षा हो।