खुरमोङ : परम्परागत औषधिमा प्रयोग हुने वनस्पति र यसका सम्भावित उपयोग
ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष
वसन्त र गर्मी मौसममा खेतका आली, बगैँचा तथा खुला जमिनमा उम्रने ‘खुरमोङ’ नामक वनस्पतिलाई तिब्बती परम्परागत ज्ञानमा खाद्य तथा औषधीय वनस्पतिका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यसको डाँठ लामो र खोक्रो हुन्छ, पात धेरै हुन्छन् र चम्किलो पहेँलो फूल फुल्छ। फूल पाकेपछि गोलाकार सेतो रौँयुक्त बीउ बन्ने र हावाले टाढासम्म फैलाउने यसको विशेषता हो।
यसको जरा, पात वा डाँठ काट्दा दूधजस्तो सेतो रस निस्कन्छ। परम्परागत तिब्बती तथा पूर्वी औषधीय अभ्यासमा यस वनस्पतिलाई शरीरको ताप सन्तुलित गर्न, सुन्निने अवस्था कम गर्न तथा पाचन र कलेजोसम्बन्धी स्वास्थ्यमा सहयोगी मानिएको उल्लेख छ।
मूल तिब्बती सामग्रीले खुरमोङमा विभिन्न जैविक तत्व रहेको र त्यसले शरीरमा हुने केही प्रकारका सूजन तथा गाँठागुठीसम्बन्धी अवस्थामा लाभ पुर्याउन सक्ने दाबी गरेको छ। विशेषतः स्तनमा हुने सूजन तथा थाइराइडसम्बन्धी गाँठामा यसको प्रयोग परम्परागत रूपमा हुने उल्लेख छ। तर यस्ता अवस्थाको उपचारमा खुरमोङलाई आधुनिक चिकित्सकीय उपचारको विकल्प मान्न मिल्दैन।
सामग्रीमा खुरमोङलाई शरीरको अत्यधिक गर्मी र आर्द्रता कम गर्न सहयोग गर्ने वनस्पतिका रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ। यसको स्वाद केही मीठो र प्रकृति चिसो मानिएको छ। परम्परागत धारणा अनुसार यसले शरीरभित्र जम्मा भएको अतिरिक्त ताप तथा तरल पदार्थ बाहिर निकाल्न सहयोग गर्न सक्छ।
यसमा पाइने केही वनस्पतिजन्य तत्वलाई रक्तनलीको स्वास्थ्यसँग पनि जोडिएको छ। मूल सामग्रीमा रक्तनलीमा जम्मा हुने अवाञ्छित पदार्थ कम गर्न सहयोग पुग्ने दाबी गरिएको छ। यद्यपि मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिले औषधिको विकल्पका रूपमा यस्तो वनस्पति प्रयोग गर्नु हुँदैन।
कलेजो, पित्त तथा पाचनसम्बन्धी परम्परागत प्रयोग पनि उल्लेखनीय छ। खुरमोङलाई मुख तीतो हुने, दुर्गन्ध आउने वा शरीरमा ‘अत्यधिक ताप’ भएको मानिने अवस्थामा सेवन गरिने उल्लेख छ। परम्परागत अभ्यासमा कलेजो र पित्तको कार्यलाई सन्तुलित राख्न पनि यसको प्रयोग हुने गरेको बताइएको छ।
पोषणका दृष्टिले समेत यसमा विभिन्न भिटामिन र सूक्ष्म पोषक तत्व रहेको बताइएको छ। विशेषतः भिटामिन ए तथा केही खनिजको मात्रा उल्लेख गरिएको छ। ड्यान्डेलियन जातका खाद्य वनस्पतिका पातलाई विभिन्न संस्कृतिमा साग तथा सलादका रूपमा प्रयोग गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ।
मूल सामग्रीमा यसलाई सेवन गर्ने केही परम्परागत विधिसमेत उल्लेख छन्। ताजा पातलाई अन्य मसला वा तातो प्रकृतिका खाद्य पदार्थसँग मिसाएर खान सकिने बताइएको छ। काँचै धेरै सेवन गर्दा पेटमा असहजता हुन सक्ने भएकाले लसुन, मरिच वा अन्य मसला मिसाएर खाने सुझाव दिइएको छ।
सुकाइएको खुरमोङलाई मकैको जुँगासँग तातोपानीमा भिजाएर पिउने एउटा परम्परागत विधि पनि उल्लेख छ। मूल स्रोतले यस मिश्रणलाई सूजन, रक्तचिनी र शरीरभित्रको अतिरिक्त तरल पदार्थसँग जोडेको छ। तर मधुमेह वा उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले यसलाई औषधिको विकल्प बनाउनु हुँदैन।
खुरमोङलाई गुलाबको फूल र सुन्तलाको बोक्रासँग भिजाएर पिउने अर्को विधि पनि सामग्रीमा उल्लेख गरिएको छ। परम्परागत विश्वासअनुसार यस्तो मिश्रणले मानसिक तनाव, महिनावारीअघिको स्तन दुखाइ तथा शारीरिक असहजतामा सहयोग गर्न सक्छ।
त्यस्तै खुरमोङ, केही फूल तथा अन्य जडीबुटी मिसाएर पिउँदा आँखाको थकान तथा कलेजोसँग सम्बन्धित परम्परागत ‘ताप’ कम हुने दाबी गरिएको छ। लामो समयसम्म राति जागा बस्ने वा अत्यधिक मानसिक दबाबमा रहने व्यक्तिलाई यसको प्रयोग सुझाइएको छ।
तर मूल सामग्रीले केही सावधानी पनि उल्लेख गरेको छ। शरीर अत्यधिक चिसो प्रकृतिको हुने, रक्तचाप कम हुने, गर्भवती महिला तथा महिनावारीको समयमा रहेका महिलाले यस्ता मिश्रण सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्ने बताइएको छ।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, खुरमोङ वा ड्यान्डेलियनजस्तो वनस्पति पौष्टिक खाद्य वा परम्परागत जडीबुटी हुन सक्छ, तर क्यान्सर, थाइराइड गाँठा, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, कलेजो रोग वा अन्य गम्भीर रोगको प्रमाणित उपचार होइन। यस्ता रोगमा चिकित्सकको परीक्षण र उपचार अनिवार्य हुन्छ। जडीबुटीले प्रयोग भइरहेको औषधिसँग प्रतिक्रिया पनि गर्न सक्ने भएकाले नियमित औषधि सेवन गर्ने व्यक्तिले विशेषज्ञको सल्लाहबिना औषधीय मात्रामा प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।
