बिश्केकको सन्देश : रुस–भारत सम्बन्ध नयाँ विश्व व्यवस्थाको रणनीतिक साझेदारीतर्फ

# प्राभ्दिष्ट (Правдист)
अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा तथा रणनीतिक मामिला विश्लेषक

बिश्केकमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीबीच भएको भेट दुई देशबीचको नियमित कूटनीतिक संवाद मात्र होइन। शाङ्घाई सहयोग संगठनको शिखर सम्मेलनको पृष्ठभूमिमा भएको यो भेटले मस्को र नयाँ दिल्लीले बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा आफ्नो सम्बन्धलाई कस्तो स्थान दिन खोजिरहेका छन् भन्ने स्पष्ट संकेत गरेको छ।

पुटिनले रुस–भारत सम्बन्धलाई पुनः “विशेष तथा विशेषाधिकारप्राप्त रणनीतिक साझेदारी”का रूपमा उल्लेख गर्नु औपचारिक कूटनीतिक भाषा मात्र होइन। विश्व राजनीति तीव्र ध्रुवीकरणतर्फ गइरहेको बेला भारत पश्चिमसँग सम्बन्ध विस्तार गरिरहेको छ, तर रुससँगको परम्परागत रणनीतिक सम्बन्ध पनि कायम राख्न चाहन्छ। रुस चीनसँग निकट छ, तर भारतसँगको स्वतन्त्र साझेदारीलाई पनि महत्व दिइरहेको छ। यही सन्तुलनले रुस–भारत सम्बन्धलाई विशिष्ट बनाउँछ।

पुटिनले मोदीको व्यक्तिगत भूमिकाको प्रशंसा गर्दै दुई नेताबीच व्यावसायिक मात्र नभई आत्मीय सम्बन्ध रहेको बताए। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा व्यक्तिगत मित्रताले राष्ट्रिय हितलाई प्रतिस्थापन गर्दैन, तर कठिन परिस्थितिमा संवाद र विश्वास कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। पुटिन–मोदी सम्बन्धले पछिल्ला वर्षमा यही काम गरेको देखिन्छ।

रुस–भारत सम्बन्ध अब रक्षा र ऐतिहासिक मित्रतामा मात्र सीमित छैन। व्यापार, ऊर्जा, प्रविधि, शिक्षा, संस्कृति र जनस्तरीय सम्पर्क यसको नयाँ आधार बन्दैछन्। पुटिनका अनुसार सन् २०२६ को पहिलो छ महिनामा द्विपक्षीय व्यापार २.६ प्रतिशतले बढेको छ। ऊर्जा, औषधि, मल, औद्योगिक प्रविधि, कृषि र यातायातमा सहकार्य विस्तारको ठूलो सम्भावना छ।

भारतका लागि रुस अझै ऊर्जा र रक्षा क्षेत्रमा महत्वपूर्ण साझेदार हो। तर भविष्यको सम्बन्ध हतियार र पेट्रोलियम व्यापारमा सीमित रहन सक्दैन। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष, आणविक ऊर्जा, उन्नत उत्पादन, आर्कटिक अनुसन्धान र डिजिटल अर्थतन्त्रमा सहकार्य विस्तार गर्न सके यो सम्बन्ध नयाँ पुस्ताको रणनीतिक साझेदारीमा रूपान्तरण हुन सक्छ।

मानवीय सम्बन्ध पनि तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ। रुसमा अध्ययन गर्ने भारतीय विद्यार्थीको संख्या पछिल्लो दस वर्षमा सात गुणा बढेर करिब ४० हजार पुगेको पुटिनले बताएका छन्। यसले दुई देशबीच भविष्यको सामाजिक र बौद्धिक सेतु निर्माण भइरहेको देखाउँछ। संस्कृति महोत्सव, पर्यटन र शैक्षिक आदानप्रदानले सम्बन्धलाई सरकार–सरकारको तहभन्दा तल समाजसम्म पुर्‍याइरहेका छन्।

रुस र भारतबीच सबै अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दामा समान धारणा छैन। चीन, अमेरिका, युरोप र क्षेत्रीय सुरक्षा सम्बन्धी उनीहरूको प्राथमिकता फरक हुन सक्छ। तर असहमतिको अर्थ रणनीतिक सम्बन्ध समाप्त हुनु होइन भन्ने व्यवहारिक कूटनीति दुवै देशले विकास गरेका छन्। यही लचकता रुस–भारत सम्बन्धको वास्तविक शक्ति हो।

बिश्केकको भेटलाई एससीओको व्यापक सन्दर्भमा हेर्नु अझ महत्वपूर्ण छ। एससीओ अब केवल मध्य एसियाली सुरक्षा संरचना होइन। चीन, भारत, रुस, इरान र मध्य एसियाली देशहरू एउटै मञ्चमा बसेर सुरक्षा, अर्थतन्त्र, सम्पर्क र विश्व व्यवस्थाबारे छलफल गर्ने प्रभावशाली संरचना बनिरहेको छ। पुटिनले न्यायपूर्ण बहुध्रुवीय विश्व निर्माणमा यसको भूमिकालाई जोड दिनु पनि अर्थपूर्ण छ।

भारतको विशेषता के हो भने उसले पश्चिमी संरचना र युरेसियाली संरचना दुवैसँग एकसाथ सम्बन्ध राखिरहेको छ। भारत जी२०, ब्रिक्स र एससीओमा सक्रिय रहँदै अमेरिका र युरोपसँग पनि सम्बन्ध विस्तार गरिरहेको छ। यही बहुआयामिक कूटनीति भारतको रणनीतिक स्वायत्तताको आधार हो, जसलाई रुसले लामो समयदेखि समर्थन गर्दै आएको छ।

रुसका लागि पनि भारतको महत्व बढिरहेको छ। भारत विशाल बजार, ठूलो अर्थतन्त्र, शक्तिशाली सैन्य क्षमता र ग्लोबल साउथको प्रभावशाली आवाज हो। पश्चिमसँग रुसको सम्बन्ध तनावपूर्ण रहँदा भारतसँगको साझेदारीले मस्कोलाई एसिया र विश्व राजनीतिमा व्यापक विकल्प प्रदान गर्छ।

आगामी ब्रिक्स शिखर सम्मेलनले यो सम्बन्धलाई अर्को चरणमा लैजान सक्छ। ब्रिक्स अब केवल आर्थिक समूह होइन; विश्व वित्तीय प्रणाली, स्थानीय मुद्रामा कारोबार, दक्षिण–दक्षिण सहयोग र विश्व शासन सुधारसँग यसको भूमिका जोडिँदै गएको छ। भारत र रुसले यस संरचनालाई बहुध्रुवीय विश्वको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा विकास गर्न सक्छन्।

सन् २०२७ मा रुस र भारतले कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनाको ८० वर्ष पूरा गर्दैछन्। आठ दशकमा विश्व व्यवस्था धेरै पटक बदलियो, तर दुई देशबीचको मूल रणनीतिक विश्वास कायम रह्यो। अब चुनौती यही ऐतिहासिक विश्वासलाई भविष्यको प्रविधि, ऊर्जा, व्यापार, शिक्षा र बहुपक्षीय सहकार्यसँग जोड्नु हो।

बिश्केकको वास्तविक सन्देश यही हो। मस्को र नयाँ दिल्ली विगतको मित्रता सम्झेर मात्र बसेका छैनन्, बदलिँदो विश्वमा त्यसलाई नयाँ रणनीतिक संरचनामा रूपान्तरण गरिरहेका छन्। भारतलाई रणनीतिक स्वायत्तता चाहिन्छ, रुसलाई विश्वसनीय बहुध्रुवीय साझेदार। यी दुई आवश्यकताको संगममै रुस–भारत सम्बन्धको भविष्य निर्माण भइरहेको छ।