बाढी, पहिरो र भूकम्पलाई विज्ञानले कसरी चिन्छ? नेपालको पूर्वसूचना प्रणाली कति विश्वसनीय?

एड्रियन मर्सर

नेपालमा बाढी, पहिरो, हिमाली विपद र भूकम्पले हरेक वर्ष ठूलो जनधनको क्षति पुर्‍याउँछन्। यस्तो बेला स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ, आधुनिक विज्ञान र प्रविधि हुँदाहुँदै विपद पहिले नै किन थाहा हुँदैन? यसको उत्तर बुझ्न मौसम, बाढी, पहिरो र भूकम्प फरक भौतिक प्रक्रियाबाट उत्पन्न हुने तथ्य बुझ्नुपर्छ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागले मौसम, वर्षा र बाढीको पूर्वानुमान तथा निगरानी गर्छ। भूकम्पको अनुगमन भने खानी तथा भूगर्भ विभागअन्तर्गत राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रले गर्छ। मौसम र बाढी केही समयअघि पूर्वानुमान गर्न सकिन्छ, पहिरोको सम्भाव्यता आकलन गर्न सकिन्छ, तर भूकम्प कुन दिन, कुन समय र कुन ठाउँमा आउँछ भनेर अहिले संसारको कुनै प्रविधिले विश्वसनीय रूपमा भविष्यवाणी गर्न सक्दैन।

मौसम पूर्वानुमान कसरी हुन्छ?

स्वचालित मौसम केन्द्रले तापक्रम, वर्षा, आर्द्रता, वायुदाब तथा हावाको गति र दिशा मापन गर्छन्। मौसम राडारले बादलभित्रको वर्षा, त्यसको तीव्रता र गति हेर्छ। उपग्रहले ठूलो क्षेत्रमा बादल, जलवाष्प र मौसमी प्रणालीको अवस्था देखाउँछ।

यी तथ्याङ्कलाई कम्प्युटरमा राखेर संख्यात्मक मौसम पूर्वानुमान मोडल चलाइन्छ। नेपालले विश्वव्यापी तथा क्षेत्रीय मौसम मोडलका परिणाम प्रयोग गर्छ। त्यसपछि मौसमविद्ले राडार, उपग्रह, भू-केन्द्र र विभिन्न कम्प्युटर मोडलका परिणाम तुलना गरेर अन्तिम पूर्वानुमान जारी गर्छन्।

तर नेपालको जटिल हिमाली भूगोलका कारण एउटै जिल्लाभित्र पनि मौसम फरक हुन सक्छ। एउटा उपत्यकामा अत्यधिक वर्षा हुँदा अर्को क्षेत्रमा सामान्य वर्षा मात्र हुन सक्छ। त्यसैले स्थानीय स्तरको अत्यन्त सटीक पूर्वानुमान अझै चुनौतीपूर्ण छ।

बाढी कसरी थाहा हुन्छ?

बाढीको पूर्वानुमान मुख्यतः वर्षा र नदीको जलसतहमा आधारित हुन्छ। नदीमा राखिएका स्वचालित जलमापन उपकरणले पानीको सतह र बहाव लगातार मापन गर्छन्। माथिल्लो क्षेत्रमा परेको वर्षा, नदीको वर्तमान अवस्था र भविष्यको वर्षा अनुमानलाई जलविज्ञान मोडलमा राखेर केही घण्टा वा दिनपछि नदीको अवस्था कस्तो हुन सक्छ भन्ने अनुमान गरिन्छ।

ठूला नदीमा पानी माथिल्लो क्षेत्रबाट तल आउन समय लाग्ने भएकाले केही घण्टाअघि चेतावनी दिन सकिन्छ। तर साना पहाडी खोला वा आकस्मिक बादलफुटाइबाट हुने बाढी केही मिनेट वा घण्टामै उत्पन्न हुन सक्छ। यस्तो फ्ल्यास फ्लडको पूर्वानुमान निकै कठिन हुन्छ।

पहिरो किन अझ कठिन?

पहिरो वर्षाले मात्र निर्धारण गर्दैन। जमिनको भिरालोपन, माटो र चट्टानको बनावट, भूमिगत पानी, पुरानो पहिरो, वन विनाश, सडक कटान, भूकम्पबाट कमजोर भएको भूभाग र लगातार परेको वर्षासमेत महत्वपूर्ण हुन्छन्।

अत्यधिक वर्षा भएपछि कुनै क्षेत्रलाई उच्च पहिरो जोखिममा रहेको चेतावनी दिन सकिन्छ। तर कुन पहाडको कुन भाग ठ्याक्कै कुन समयमा भत्किन्छ भनेर भविष्यवाणी गर्न सम्भव छैन।

आधुनिक प्रणालीले वर्षाको मात्रा, माटोको चिस्यान, भूगर्भ, उपग्रह तस्बिर, जमिनको सूक्ष्म गति र पुराना पहिरोको अभिलेखलाई जोडेर जोखिम नक्सा तयार गर्छ। नेपालमा यस्तो प्रणाली विस्तार भइरहेको छ, तर अझै सबै संवेदनशील क्षेत्रमा पर्याप्त सेन्सर र वास्तविक समय निगरानी छैन।

हिमाली विपद सबैभन्दा जटिल

हिमताल फुट्ने बाढी, हिमनदी भत्किने घटना तथा हिम–चट्टान अवरोह सामान्य बाढीभन्दा फरक हुन्छन्। यस्ता घटना कहिलेकाहीँ अत्यन्त अचानक हुन्छन्।

यसका लागि उपग्रह, राडार, जीपीएस, भूकम्पीय सेन्सर, टाइम ल्याप्स क्यामेरा, हिमताल जलसतह मापन र उच्च हिमाली वास्तविक समय निगरानी आवश्यक हुन्छ। नेपालको हिमाली भूभाग विशाल र दुर्गम भएकाले सबै जोखिम क्षेत्रमा यस्तो सञ्जाल स्थापना भइसकेको छैन।

भूकम्प किन भविष्यवाणी गर्न सकिँदैन?

भूकम्प आउनुअघि निश्चित संकेत पहिचान गरेर दिन र समय बताउने विश्वसनीय वैज्ञानिक विधि अहिलेसम्म विकसित भएको छैन।

भूकम्प शुरु भएपछि भने सेस्मोमिटरले पृथ्वीभित्र फैलिने तरङ्ग तत्काल पत्ता लगाउँछ। धेरै केन्द्रमा तरङ्ग पुगेको समय तुलना गरेर केन्द्रबिन्दु, गहिराइ र परिमाण निर्धारण गरिन्छ।

भूकम्प Early Warning र भूकम्प Prediction फरक कुरा हुन्। Early Warning ले भूकम्प शुरु भइसकेपछि छिटो पुग्ने पी तरङ्ग पत्ता लगाएर बढी विनाशकारी तरङ्ग पुग्नुअघि टाढाको क्षेत्रमा केही सेकेन्ड चेतावनी दिन सक्छ। जापान, चीन, मेक्सिको र अमेरिकाका केही क्षेत्रमा यस्तो प्रणाली विकसित छ। नेपालमा भने मुख्य क्षमता भूकम्प भएपछि त्यसको स्थान र परिमाण छिटो निर्धारण गर्नेमा केन्द्रित छ।

नेपालको प्रविधि कति विश्वसनीय?

नेपालको मौसम र बाढी पूर्वानुमान क्षमता विगतको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा सुधार भएको छ। स्वचालित मौसम केन्द्र, राडार, उपग्रह, नदी मापन प्रणाली र कम्प्युटर मोडलले केही दिनअघिको ठूलो मौसमी प्रवृत्ति र ठूला नदीको बाढी जोखिम पहिचान गर्न उपयोगी परिणाम दिइरहेका छन्।

तर सानो क्षेत्रमा हुने अत्यधिक वर्षा, आकस्मिक बाढी, पहिरो, हिमताल फुट्ने घटना र हिम–चट्टान अवरोहमा अझै ठूलो अनिश्चितता छ। यसको एउटा कारण प्रविधिको सीमितता हो भने अर्को कारण नेपालको अत्यन्त जटिल हिमाली भूगोल हो।

अब नेपालले के गर्नुपर्छ?

उच्च हिमाली क्षेत्रमा सेन्सरको संख्या बढाउने, राडार र उपग्रह तथ्याङ्कलाई एउटै प्रणालीमा जोड्ने, नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा वास्तविक समय निगरानी विस्तार गर्ने, पहिरोका लागि स्थानीय जोखिम सीमा विकास गर्ने तथा हिमनदी र हिमतालको निरन्तर निगरानी आवश्यक छ।

भारत र चीनसँग सीमापार नदी, वर्षा, हिमनदी र हिमाली जोखिमसम्बन्धी वास्तविक समय सूचना आदानप्रदान पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। प्रकृतिले राजनीतिक सीमा चिन्दैन।

त्यससँगै चेतावनी जारी गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। सूचना गाउँसम्म पुग्ने, नागरिकले बुझ्ने र चेतावनी पाएपछि कहाँ जाने भन्ने व्यवस्था पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

विज्ञानले विपद रोक्न सक्दैन। तर जोखिमलाई चाँडो पहिचान गरेर मानिसलाई केही सेकेन्ड, मिनेट वा घण्टा अगाडि निर्णय गर्ने अवसर दिन सक्छ। विपद विज्ञानको वास्तविक सफलता यही अतिरिक्त समयलाई मानव जीवन बचाउने क्षमतामा रूपान्तरण गर्नु हो।