विपदका बेला सही सूचना पनि उद्धारकै एउटा उपकरण हो

भोटेकोशी तथा त्रिशूली क्षेत्रको विनाशकारी विपदले नेपालको खोज, उद्धार र राहत क्षमतासँगै सूचना व्यवस्थापनको कमजोरी पनि उजागर गरेको छ। मृतक, बेपत्ता, उद्धार गरिएका नागरिक, अस्पतालमा उपचाररत व्यक्ति, विस्थापित परिवार, अवरुद्ध सडक र प्रभावित पूर्वाधारबारे विभिन्न समयमा फरक तथ्याङ्क सार्वजनिक हुँदा पीडित परिवारदेखि सञ्चारमाध्यम र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसम्म अन्योल सिर्जना भएको छ। विपदको अवस्था निरन्तर बदलिने भएकाले तथ्याङ्क परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो, तर कुन तथ्य कुन समयसम्मको हो र परिवर्तन किन भयो भन्ने स्पष्ट नहुनु स्वीकार्य होइन।

विपदका बेला एउटा सङ्ख्या केवल प्रशासनिक तथ्य हुँदैन। बेपत्ताको सूचीमा रहेको एउटा नाम कुनै परिवारको अन्तिम आशा हुन सक्छ। गलत नाम, दोहोरो अभिलेख, पहिचान भइसकेको व्यक्तिलाई बेपत्ताकै सूचीमा राख्नु वा मृतकको विवरण ढिलो सच्याउनु पीडित परिवारमाथिको थप मानसिक यातना हो। त्यसैले सुरक्षा निकाय, अस्पताल, स्थानीय सरकार, जिल्ला प्रशासन र शव पहिचानमा संलग्न निकायबीच एउटै वास्तविक समयको सूचना प्रणाली आवश्यक छ। डीएनए परीक्षणमा रहेका, प्रारम्भिक पहिचान भएका र पूर्ण रूपमा पुष्टि भएका शवको अवस्था समेत स्पष्ट रूपमा छुट्याइनुपर्छ।

सरकारका विभिन्न निकायले अहिले सूचना दिइरहेका छन्, तर ती सबैलाई एउटै प्रमाणित राष्ट्रिय प्रणालीमा जोड्नु मुख्य आवश्यकता हो। प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रीपरिषद कार्यालय, गृह मन्त्रालय, राष्ट्रिय विपद जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, नेपाल प्रहरी, नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी बल, स्वास्थ्य निकाय र स्थानीय तहले आआफ्नो तथ्य सार्वजनिक गर्नुभन्दा पहिले एउटै केन्द्रीय अभिलेखमा मिलान गर्नुपर्छ। प्रत्येक अद्यावधिकमा समय, श्रोत निकाय र तथ्यको अवस्था स्पष्ट हुनुपर्छ। अघिल्लो विवरण सच्याइएको भए त्यसको कारण पनि अभिलेखमा देखिनुपर्छ।

यही स्पष्टता राहत र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगमा पनि आवश्यक छ। सहायता घोषणा भएको, नेपाल आइपुगेको र प्रभावित क्षेत्रमा वितरण भइसकेको अवस्था एउटै होइन। सडक आंशिक रूपमा खुलेको र सबै प्रकारका सवारीका लागि सुरक्षित भएको अवस्था पनि फरक हो। खोजी जारी रहेको क्षेत्र र खोजी सम्पन्न भएको क्षेत्रबीच स्पष्ट भिन्नता हुनुपर्छ। शब्द र परिभाषामा एकरूपता नभए सरकारी तथ्य सही हुँदाहुँदै पनि नागरिकले गलत अर्थ बुझ्न सक्छन्।

अब सरकारले निश्चित समयमा एकीकृत राष्ट्रिय विपद विवरण सार्वजनिक गर्ने स्थायी अभ्यास शुरु गर्नुपर्छ। तीव्र संकटका बेला बिहान र साँझ प्रमाणित अद्यावधिक दिन सकिन्छ। स्थानीय तहबाट जिल्ला हुँदै केन्द्रसम्म पुग्ने तथ्याङ्कको निश्चित शृङ्खला हुनुपर्छ र सबै सरकारी निकायले त्यही अभिलेख प्रयोग गर्नुपर्छ। यसरी तयार हुने प्रणाली अहिलेको विपदका लागि मात्र होइन, भविष्यका भूकम्प, बाढी, पहिरो वा अन्य राष्ट्रिय संकटमा पनि काम लाग्ने स्थायी आपतकालीन पूर्वाधार बन्न सक्छ।

सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। अपुष्ट मृतक सङ्ख्या, पुरानो भिडियो, गलत पहिचान वा भावनात्मक दाबीलाई तथ्यका रूपमा फैलाउनु उचित हुँदैन। तर अफवाह नियन्त्रण गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय सूचना रोक्नु होइन, राज्यले छिटो, नियमित र विश्वासयोग्य सूचना दिनु हो। आधिकारिक सूचना खाली रहेको ठाउँ अपुष्ट सूचना र अफवाहले भरिन्छ।

विपदमा राज्यले नागरिकलाई हेलिकप्टर, खाद्यान्न, औषधि र उद्धार टोली मात्र पठाउँदैन, विश्वास पनि दिनुपर्छ। त्यो विश्वास सही र समयमै उपलब्ध तथ्यबाट निर्माण हुन्छ। गलत वा ढिलो सूचनाले राहत गलत ठाउँमा पुग्न सक्छ, खोजी प्रभावित हुन सक्छ, अन्तर्राष्ट्रिय सहायता प्राथमिकता बिग्रिन सक्छ र सरकारप्रतिको भरोसा कमजोर हुन सक्छ।

त्यसैले विपद सूचना व्यवस्थापनलाई सामान्य प्रेस विज्ञप्तिको काम ठान्ने समय समाप्त हुनुपर्छ। उद्धार टोलीका लागि डोरी, हेलिकप्टर र स्काभेटर जति महत्वपूर्ण छन्, निर्णयकर्ताका लागि सही तथ्य त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। एउटै विपदका धेरै सरकारी तथ्य होइन, धेरै सरकारी निकायबाट प्रमाणित भएको एउटै राष्ट्रिय तथ्य चाहिन्छ। संकटको समयमा सही सूचना पनि उद्धारकै एउटा उपकरण हो।