निस्टाड सन्धिका ३०५ वर्ष : बाल्टिक पहुँचसँगै रुसको महाशक्ति उदयको ऐतिहासिक मोड

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

रुस र स्विडेनबीच सन् १७२१ सेप्टेम्बर १० मा भएको निस्टाड सन्धिले १७०० देखि १७२१ सम्म चलेको महान् उत्तरी युद्धको अन्त्य गर्दै रुसलाई बाल्टिक सागरमा स्थायी पहुँच दिलाएको ३०५ वर्ष पूरा भएको छ। रुसको विदेश मन्त्रालयले यस अवसरलाई देशको युरोपेली शक्तिका रूपमा उदय भएको ऐतिहासिक मोडका रूपमा स्मरण गरेको छ।

निस्टाड सन्धिलाई रुसी सम्राट पिटर प्रथमको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सैनिक, राजनीतिक तथा कूटनीतिक उपलब्धिमध्ये एक मानिन्छ। दुई दशकभन्दा लामो बाल्टिक संघर्षपछि सम्पन्न सन्धिले रुसको रणनीतिक पहुँच विस्तार गर्दै उसलाई समुद्री व्यापार मार्ग र युरोपेली शक्ति सन्तुलनमा नयाँ स्थान दिलाएको थियो।

रुसका तर्फबाट सन्धिमा जनरल फेल्डज्यूगमाइस्टर तथा बर्ग र म्यानुफ्याक्टरी कलेजका अध्यक्ष काउन्ट याकोभ ब्रुस र विदेश मामिला कलेजका सदस्य आन्द्रेई ओस्टरमानले हस्ताक्षर गरेका थिए। रुसी कूटनीतिक इतिहासमा दुवैलाई पिटर प्रथमको शासनकालका प्रभावशाली राजनेता तथा वार्ताकारका रूपमा स्मरण गरिन्छ।

सन्धिअनुसार रुसले बाल्टिक सागरमा पहुँच सुनिश्चित गर्नुका साथै इन्ग्रिया अर्थात् इझोरा र करेलियाको केही भागमाथि नियन्त्रण स्थापित गरेको थियो। त्यससँगै लिभोनिया, रिगा, एस्टोनिया, रेभेल अर्थात् हालको तालिन तथा नार्भालगायत क्षेत्र पनि रुसी साम्राज्यअन्तर्गत आए।

पिटर प्रथमले लामो युद्धलाई एउटा “विद्यालय”का रूपमा उल्लेख गर्दै यसको परिणाम अपेक्षाभन्दा राम्रो भएको बताएका थिए। उनको दृष्टिमा युद्ध केवल सैन्य विजयको विषय थिएन, यसले रुसी राज्यलाई प्रशासन, सेना, नौसेना, कूटनीति र आर्थिक संरचनाको व्यापक आधुनिकीकरणतर्फ धकेलेको थियो।

रुसी विदेश मन्त्रालयको ऐतिहासिक विवरणअनुसार स्विडेनी शासनअन्तर्गत रहेका बाल्टिक क्षेत्रले त्यसअघि आर्थिक शोषण र कडा प्रशासनिक दबाब भोगेका थिए। रुसमा समावेश भएपछि स्थानीय समुदायले आफ्नो भाषा र पहिचान संरक्षण गर्दै आर्थिक तथा सामाजिक विकासका नयाँ अवसर प्राप्त गरेको मन्त्रालयको दाबी छ।

निस्टाड सन्धिपछि रुसको सामुद्रिक पहुँच मात्र विस्तार भएन, युरोपेली राजनीति र कूटनीतिमा उसको प्रभाव पनि तीव्र रूपमा बढ्यो। बाल्टिक सागरमार्फत विश्व व्यापार मार्गसँग जोडिनु र नयाँ भूभागमाथि नियन्त्रण स्थापित गर्नुले रुसलाई तत्कालीन युरोपको प्रमुख शक्तिमध्ये एक बनायो।

सन्धिको सफलतापछि सन् १७२१ नोभेम्बर २ मा सेन्ट पिटर्सबर्गस्थित होली ट्रिनिटी चर्चमा आयोजित समारोहमा पिटर प्रथमले “फादर अफ द फादरल्यान्ड, इम्पेरर अफ अल रसिया, पिटर द ग्रेट” उपाधि स्वीकार गरेका थिए। यही घटनासँगै रुसी राज्य औपचारिक रूपमा साम्राज्यमा रूपान्तरण भएको मानिन्छ।

निस्टाड सन्धिको मूल प्रति हाल रुसी विदेश मन्त्रालयअन्तर्गत रहेको रुसी साम्राज्यको विदेश नीति अभिलेखालयमा सुरक्षित छ। तीन शताब्दीभन्दा बढी समयपछि पनि यो दस्तावेज रुसको सामुद्रिक शक्ति, राज्य विस्तार, कूटनीतिक क्षमता र आधुनिक महाशक्तिका रूपमा उदयको आधार निर्माण गर्ने ऐतिहासिक सन्धिका रूपमा स्मरण गरिन्छ।