सी–मोदी भेटअघि बहुस्तरीय सुरक्षा घेरामा नयाँ दिल्ली, ब्रिक्सका लागि भारतको विशेष रणनीति

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ सात वर्षपछि भारत भ्रमणमा आउँदै गर्दा नयाँ दिल्ली केवल १८औँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलनको आयोजक शहर मात्र बनेको छैन, विश्वका केही सर्वाधिक कडा सुरक्षा प्रोटोकलमा रहने नेताहरूलाई एकै स्थानमा व्यवस्थापन गर्नुपर्ने उच्च संवेदनशील सुरक्षा केन्द्रसमेत बनेको छ। रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन, चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ, भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसहित ब्रिक्स सदस्य तथा साझेदार देशका शीर्ष नेतृत्वको उपस्थितिले भारतले सम्मेलनको सुरक्षालाई सामान्य अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रमभन्दा निकै माथिल्लो तहमा राखेको छ।

भारतीय सुरक्षा निकायले सम्मेलनलाई लक्षित गरी दिल्ली प्रहरी, अर्धसैनिक बल, ट्राफिक प्रहरी, विशेष सुरक्षा टोली र विभिन्न केन्द्रीय निकायलाई व्यापक रूपमा परिचालन गरेका छन्। सम्मेलनस्थल भारत मण्डपम, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, शीर्ष नेताहरू बस्ने होटल, कूटनीतिक क्षेत्र र प्रमुख आवागमन मार्गलाई एउटै समग्र सुरक्षा संरचनाअन्तर्गत राखिएको छ।

भारत मण्डपम वरिपरि बहुस्तरीय सुरक्षा घेरा बनाइएको छ। प्रवेश नियन्त्रण, परिचय प्रमाणीकरण, अत्याधुनिक निगरानी क्यामेरा, बम निरोधक टोली, आतंकवाद प्रतिरोधी इकाइ र ड्रोनविरोधी प्रणाली परिचालन गरिएको छ। सम्भावित हवाई तथा ड्रोन जोखिमलाई विशेष प्राथमिकतामा राखेर राष्ट्रिय सुरक्षा गार्डका विशेष कमान्डोसमेत तयारी अवस्थामा राखिएका छन्।

भारतको सुरक्षा रणनीतिको पहिलो विशेषता सम्मेलनस्थलको सुरक्षा मात्र नगरी विमानस्थलदेखि होटल, होटलदेखि सम्मेलनस्थल र नेताहरूको सम्पूर्ण आवागमन मार्गलाई एउटै सुरक्षा क्षेत्रका रूपमा हेर्नु हो। शीर्ष नेताले प्रयोग गर्ने प्रमुख सडक, वैकल्पिक मार्ग र होटल क्षेत्रलाई पूर्वनिर्धारित सुरक्षा योजनामा समेटिएको छ। मोटरकेड सञ्चालन, आकस्मिक मार्ग परिवर्तन र सुरक्षा प्रतिक्रिया सम्बन्धी अभ्याससमेत गरिएको छ।

दोस्रो महत्वपूर्ण पक्ष विदेशी राष्ट्रप्रमुखका आफ्नै सुरक्षा टोलीसँगको समन्वय हो। सी चिनफिङ र पुटिन दुवै उच्च सुरक्षा जोखिममा रहेका विश्व नेतामध्ये पर्छन्। उनीहरूका अग्रिम सुरक्षा टोलीले होटल, आवागमन मार्ग र कार्यक्रमस्थलको निरीक्षण तथा भारतीय सुरक्षा निकायसँग समन्वय गर्ने व्यवस्था गरिएको छ। विदेशी सुरक्षा टोलीसँग आवश्यक सहकार्य गरिए पनि बाह्य सुरक्षा तथा समग्र कमाण्ड भारतीय सुरक्षा संयन्त्रकै नियन्त्रणमा रहनेछ।

तेस्रो तह गुप्तचर तथा पूर्वसूचना संयन्त्रसँग सम्बन्धित छ। दिल्ली प्रहरीले गृह मन्त्रालय, गुप्तचर ब्युरो, राष्ट्रिय सुरक्षा गार्ड र अन्य केन्द्रीय निकायसँग समन्वय गरेको छ। यस्तो सम्मेलनमा प्रत्यक्ष आक्रमण रोक्नु मात्र सुरक्षा होइन। शंकास्पद गतिविधि, ड्रोन, साइबर जोखिम, विरोध प्रदर्शन, भीड व्यवस्थापन, संवेदनशील मार्ग र आकस्मिक स्वास्थ्य वा सुरक्षा घटनाको पूर्वपहिचान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले भारतले प्रतिक्रियात्मकभन्दा पूर्वनिरोधात्मक सुरक्षा रणनीतिलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ।

सम्मेलनस्थल आसपासका खुला क्षेत्र, नदी क्षेत्र, सम्भावित दृष्टिबिन्दु र आवागमन करिडोरलाई पनि सुरक्षा योजनामा समेटिएको छ। यसको अर्थ भारतले केवल कार्यक्रमस्थलको भवन र परिधि मात्र होइन, त्यस वरिपरिको सम्पूर्ण भूभागलाई सम्भावित सुरक्षा जोखिमको कोणबाट विश्लेषण गरेको छ।

भारतको अर्को उद्देश्य राजधानीलाई पूर्ण रूपमा ठप्प नपार्नु पनि हो। सुरक्षा कडा राख्दै सर्वसाधारणलाई सकेसम्म कम असुविधा पुर्‍याउने नीति अपनाइएको छ। पूर्ण बन्दको सट्टा निश्चित समयमा आवागमन नियन्त्रण, वैकल्पिक मार्ग, यातायात मोड्ने व्यवस्था तथा सार्वजनिक यातायात प्रयोगलाई प्राथमिकता दिने रणनीति अघि सारिएको छ। यसमा भारतले यसअघि आयोजना गरेको जी२० शिखर सम्मेलनको अनुभवसमेत उपयोग गरेको देखिन्छ।

सुरक्षा व्यवस्थाको राजनीतिक महत्व सी चिनफिङको भ्रमणसँग अझ बढेको छ। सन् २०२० को गलवान घटनापछि चीन र भारतबीच सम्बन्धमा गहिरो तनाव उत्पन्न भएको थियो। त्यसयता सीमाक्षेत्रमा केही व्यवस्थापन र संवाद अघि बढे पनि रणनीतिक अविश्वास पूर्ण रूपमा हटेको छैन। सीको सात वर्षपछि हुन लागेको भारत भ्रमणले त्यसैले सामान्य ब्रिक्स सहभागिताभन्दा ठूलो कूटनीतिक अर्थ बोकेको छ।

गत अगष्ट ३१ मा बिश्केकमा भएको सांघाई सहयोग संगठन शिखर सम्मेलनका क्रममा मोदी र सीबीच भएको भेटपछि छोटो अन्तरालमै नयाँ दिल्लीमा फेरि संवाद हुन लागेको हो। नयाँ दिल्लीको भेट सीमा व्यवस्थापन, व्यापार असन्तुलन, लगानी, औद्योगिक सहकार्य, प्रत्यक्ष हवाई सम्पर्क र रणनीतिक आर्थिक संवादलाई अघि बढाउने अर्को अवसर बन्न सक्छ।

भारतका लागि यहाँ दुईवटा लक्ष्य समानान्तर रूपमा देखिन्छन्। पहिलो, ब्रिक्सको आयोजकका रूपमा भारत विश्वस्तरीय सुरक्षा तथा व्यवस्थापन क्षमता प्रदर्शन गर्न चाहन्छ। दोस्रो, चीनसँग सम्बन्ध सुधारको वातावरण बनाउँदा पनि आफ्नो सुरक्षा सतर्कता कमजोर नभएको सन्देश दिन चाहन्छ। यही कारण सीको भ्रमणमा स्वागत र सुरक्षा दुवै उच्च स्तरमा राखिएका छन्।

नयाँ दिल्लीको सुरक्षा संरचना केवल सम्मेलन व्यवस्थापन होइन। यो भारतको राज्य क्षमता, गुप्तचर समन्वय, उच्चस्तरीय कूटनीतिक आतिथ्य र रणनीतिक आत्मविश्वासको प्रदर्शन पनि हो। पुटिन र सीजस्ता नेताको एकै समयमा उपस्थितिले कुनै सानो सुरक्षा त्रुटिलाई पनि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठासँग जोड्ने भएकाले भारतले सुरक्षा, यातायात, गुप्तचर, कूटनीतिक प्रोटोकल र आपतकालीन प्रतिक्रियालाई एउटै एकीकृत संरचनामा राखेको छ।

सी–मोदी भेट सफल भएमा यसको प्रभाव भारत–चीन सम्बन्धमा मात्र सीमित रहने छैन। ब्रिक्सभित्र दुई ठूला एसियाली शक्तिबीचको कार्यसम्बन्ध सहज हुँदा संगठनको आर्थिक, राजनीतिक र बहुध्रुवीय सहकार्य क्षमतामा पनि सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ। त्यसैले नयाँ दिल्लीमा अहिले देखिएको सुरक्षा कडाइको उद्देश्य कुनै सम्भावित खतरा रोक्नु मात्र होइन, एउटा ठूलो कूटनीतिक अवसरलाई बिना अवरोध सफल बनाउनु पनि हो।