घुर्नु मात्रै होइन : निद्रामा श्वास रोकिने समस्या किन गम्भीर छ?

एड्रियन मर्सर

राति ठूलो स्वरले घुर्नुलाई धेरै मानिस सामान्य बानी ठान्छन्। थकाइ, सुत्ने अवस्था वा नाक बन्द भएको कारण घुर्न सकिन्छ। तर घुर्ने क्रममा पटकपटक श्वास रोकिएजस्तो हुने, केही सेकेन्डपछि झस्किएर वा हावाका लागि तड्पिएर फेरि श्वास शुरु हुने अवस्था सामान्य होइन। यस्तो समस्या निद्रासँग सम्बन्धित श्वास अवरोध, विशेषगरी अब्स्ट्रक्टिभ स्लीप एपनियाको संकेत हुन सक्छ। समयमै पहिचान नभए यसले निद्राको गुणस्तर मात्र होइन, मुटु, रक्तचाप, मस्तिष्क, मानसिक स्वास्थ्य र दैनिक कार्यक्षमतामा पनि असर पार्न सक्छ।

सुत्दा घाँटी वरपरका मांसपेशी स्वाभाविक रूपमा खुकुला हुन्छन्। केही व्यक्तिमा जिब्रो, नरम तालु तथा घाँटीका अन्य तन्तुले श्वासनली साँघुरो वा अस्थायी रूपमा बन्द गरिदिन्छन्। त्यसपछि शरीरमा अक्सिजनको मात्रा घट्न थाल्छ र मस्तिष्कले खतरा महसुस गरेर व्यक्तिलाई पूर्ण रूपमा नब्युँझाई श्वास पुनः शुरु गराउँछ। यस्तो प्रक्रिया एउटै रातमा पटकपटक दोहोरिन सक्छ। मानिसलाई बिहानसम्म आफू धेरैपटक झस्किएको थाहा नहुन सक्छ, तर गहिरो र निरन्तर निद्रा भङ्ग भइसकेको हुन्छ।

यसको सबैभन्दा देखिने संकेत ठूलो र अनियमित घुर्ने आवाज हो। तर घुर्ने सबै व्यक्तिलाई स्लीप एपनिया हुन्छ भन्ने होइन। शंका गर्नुपर्ने अवस्था भने घुर्ने क्रममा श्वास रोकिएको अरूले देख्नु, राति हावाका लागि छटपटिनु, बिहान मुख सुक्नु वा टाउको दुख्नु, पर्याप्त समय सुते पनि दिनभर थकान रहनु, काम गर्दा झपक्क निद्रा लाग्नु, स्मरणशक्ति वा ध्यान कमजोर हुनु र चिडचिडापन बढ्नु हुन्। सवारी चलाउँदा वा मेसिन सञ्चालन गर्दा अत्यधिक निद्रा लाग्नु अझ गम्भीर चेतावनी हो।

मोटोपना यसको महत्वपूर्ण जोखिम कारकमध्ये एक हो, विशेषगरी घाँटी वरपर बोसो धेरै जमेको अवस्थामा श्वासनली साँघुरो हुन सक्छ। तर दुब्लो व्यक्तिमा पनि यो समस्या हुन सक्छ। जबडाको बनावट, ठूलो टन्सिल, साँघुरो घाँटी, नाकबाट श्वास लिन समस्या, उमेरसँग आउने शारीरिक परिवर्तन तथा पारिवारिक प्रवृत्तिले जोखिम बढाउन सक्छन्। मदिरा र निद्रा लाग्ने केही औषधिले घाँटीका मांसपेशी थप खुकुलो बनाएर समस्या बढाउन सक्छन्।

स्लीप एपनियालाई केवल निद्राको असुविधा मान्नुको प्रमुख खतरा यहीँ छ। रातभर अक्सिजन घट्ने र शरीर बारम्बार तनावको अवस्थामा जाने प्रक्रियाले रक्तचाप नियन्त्रणमा असर पार्न सक्छ। लामो समय उपचार नभएको अवस्थामा मुटुसम्बन्धी समस्या, अनियमित मुटुको धड्कन, स्ट्रोकको जोखिम तथा चयापचयसम्बन्धी विकारसँग यसको सम्बन्ध देखिएको छ। लगातार निद्रा अपुग हुँदा काम गर्ने क्षमता, मानसिक एकाग्रता, निर्णय क्षमता र स्मरणशक्ति पनि प्रभावित हुन सक्छन्।

बच्चामा यसको स्वरूप केही फरक देखिन सक्छ। ठूलो टन्सिल वा एडेनोइडका कारण निद्रामा श्वास अवरुद्ध हुन सक्छ। यस्तो बच्चा दिनभर निदाएकोभन्दा अत्यधिक सक्रिय, चिडचिडे वा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन देखिन सक्छ। पढाइ कमजोर हुनु वा राति असामान्य रूपमा घुर्नु पनि संकेत हुन सक्छ। बच्चाले लगातार घुर्ने र श्वास रोकिएको जस्तो देखिएमा त्यसलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

यसको निदान केवल घुर्ने आवाज सुनेर गरिँदैन। चिकित्सकले निद्राको इतिहास, दिनको थकान, शारीरिक अवस्था र अन्य जोखिम मूल्याङ्कन गर्छन्। आवश्यक परे निद्राका क्रममा श्वास, अक्सिजन, मुटुको गति र अन्य शारीरिक गतिविधि मापन गर्ने विशेष परीक्षण गरिन्छ। समस्याको गम्भीरता पत्ता लागेपछि उपचार व्यक्ति अनुसार फरक हुन्छ।

तौल बढी भएका व्यक्तिमा स्वस्थ तौलतर्फ जानु अत्यन्त उपयोगी हुन सक्छ। ढाडमा सुत्दा समस्या बढी हुने व्यक्तिलाई करवट परेर सुत्दा फाइदा हुन सक्छ। मदिरा तथा चिकित्सकीय आवश्यकताबिना प्रयोग गरिने निद्रा लाग्ने औषधिबाट बच्नु उचित हुन्छ। नाक बन्द हुने समस्या भए त्यसको कारण पहिचान गरेर उपचार गर्नुपर्छ। धूमपान त्याग्नु समग्र श्वासप्रश्वास र मुटु स्वास्थ्यका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

मध्यम वा गम्भीर अवस्थामा चिकित्सकले सुत्दा श्वासनली खुला राख्न निरन्तर हावाको दबाब दिने सीप्याप उपकरण प्रयोग गर्न सिफारिस गर्न सक्छन्। केही व्यक्तिमा मुखभित्र लगाइने विशेष उपकरण उपयोगी हुन सक्छ। जबडा, टन्सिल वा श्वासनलीको संरचनात्मक समस्या प्रमुख कारण भए चयनित अवस्थामा शल्यचिकित्सा आवश्यक पर्न सक्छ। कुन उपचार उपयुक्त हुन्छ भन्ने निर्णय परीक्षण र विशेषज्ञ मूल्याङ्कनपछि मात्र गर्नुपर्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा सचेतना हो। परिवारका सदस्यले राति कसैको श्वास पटकपटक रोकिएको देखेका छन् भने त्यो जानकारी स्वयं बिरामीलाई भन्दा पहिले परिवारलाई थाहा हुन सक्छ। ठूलो स्वरले लगातार घुर्ने, श्वास अवरुद्ध हुने, बिहान अस्वस्थ महसुस हुने र दिनभर असामान्य निद्रा लाग्ने समस्या एकसाथ देखिए चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

राम्रो निद्रा विलासिता होइन। शरीरको पुनःस्थापना, मस्तिष्कको कार्यक्षमता, मानसिक सन्तुलन र मुटुको स्वास्थ्यका लागि नियमित तथा निर्बाध निद्रा आधारभूत आवश्यकता हो। त्यसैले रातिको घुर्ने आवाजलाई केवल परिवारलाई हैरान बनाउने बानीका रूपमा नहेर्नु राम्रो हुन्छ।

कहिलेकाहीँ त्यही आवाजले शरीरले रातभर पर्याप्त हावा पाउन संघर्ष गरिरहेको संकेत दिइरहेको हुन सक्छ।

तस्बिर : एआईद्वारा सिर्जना गरिएको।