चीनको औद्योगिक रूपान्तरणको प्रतीक: समुद्रमुनि अघि बढिरहेको ‘योङझोउ’

फु यू हाई

चीनको निङ्बो–झोउसान रेलमार्गअन्तर्गत निर्माण भइरहेको जिन्ताङ समुद्री सुरुङमा ‘योङझोउ’ नामक विशाल ढालयुक्त सुरुङ खन्ने यन्त्र अघि बढिरहेको छ। १३५ मिटर लामो र १४.५७ मिटर व्यासको यो यन्त्रले कडा चट्टान, नरम माटो र समुद्रमुनिको उच्च चापसँग जुध्दै १६.१८ किलोमिटर लामो सुरुङको ११.२१ किलोमिटर खण्ड खन्दैछ। निर्माण सम्पन्न भएपछि यो उच्चगति रेलका लागि विश्वकै लामो समुद्री सुरुङ बन्नेछ।

योङझोउ निङ्बोतर्फबाट चार हजार मिटरभन्दा बढी अघि बढिसकेको छ र निर्धारित उत्खननको करिब ८३ प्रतिशत काम पूरा गरेको छ। मार्गको सबैभन्दा गहिरो भाग समुद्र सतहभन्दा करिब ९३ मिटर तल पर्छ। त्यहाँ पुगेपछि यसले झोउसानतर्फबाट खनिँदै आएको अर्को विशाल यन्त्र ‘डिङहाई’लाई समुद्रमुनि तोकिएको बिन्दुमा भेट्नेछ। दुई यन्त्रलाई निश्चित स्थानमा मिलाउनु सूक्ष्म मार्गनिर्देशन, भूगर्भीय अनुमान र निर्माण व्यवस्थापनको कठिन परीक्षा हो। काम पूरा भएपछि दुवै यन्त्रलाई सुरुङभित्रै छुट्याएर निकालिनेछ।

योङझोउले देखाएको उपलब्धि केवल विशाल यन्त्र निर्माण गर्न सक्ने क्षमतामा सीमित छैन। यो चीनले औद्योगिक नीति, अनुसन्धान, घरेलु उत्पादन, अङ्कीय प्रविधि र निर्माणस्थलको अनुभवलाई एउटै कार्यशृङ्खलामा जोड्न थालेको उदाहरण हो। यन्त्रलाई चीन रेलमार्गको १४औँ ब्युरो समूहले जिन्ताङ सुरुङको विशिष्ट भूगर्भीय अवस्थाअनुसार तयार पारेको हो। यसको अगाडिको काट्ने पाङ्ग्रामा ३०८ वटा काट्ने उपकरण जडान गरिएका छन्। यन्त्र सन् २०२४ को मे महिनादेखि सञ्चालनमा छ।

मार्गको करिब ७० प्रतिशत भाग प्रतिकूल भूगर्भीय अवस्थाबाट गुज्रन्छ। कतै पूर्णतः कडा चट्टान छ, कतै नरम माटोमाथि कडा चट्टान छ, र कतै दुवै प्रकारका तह मिसिएका छन्। यस्तो भूभागमा काट्ने उपकरण तीव्र रूपमा घिसिन्छन्। हालसम्म करिब चार हजार उपकरण फेरिसकिएको छ। सुरुमा प्रत्येक एक मिटर सुरुङ खन्दा एउटा उपकरण बदल्नुपर्ने अवस्था थियो भने अहिले केही दश सेन्टिमिटर खनेपछि नै उपकरण फेर्नुपर्ने हुन सक्छ। यसले निर्माणको कठिनाइसँगै मर्मत, सामग्री आपूर्ति र प्राविधिक व्यवस्थापनको ठूलो चुनौती देखाउँछ।

त्यस चुनौतीको सामना गर्न चीनले उपकरण मात्र ठूलो बनाएको छैन; त्यसको सञ्चालनलाई निगरानी गर्ने प्रणाली पनि विकास गरेको छ। काट्ने पाङ्ग्राको अवस्था, तेल र सिलको चाप तथा उत्खननका मुख्य मापदण्ड संवेदक र दृश्य उपकरणले निरन्तर मापन गर्छन्। प्राप्त तथ्याङ्कको विश्लेषणबाट असामान्यता देखिए इन्जिनियरलाई तत्काल सूचना पुग्छ। यसले समस्यालाई देखिएपछि मात्र समाधान गर्ने अवस्थाबाट सम्भावित जोखिम पहिले नै पहिचान गर्ने अभ्यासतर्फ निर्माणलाई लैजान्छ।

योङझोउको सञ्चालनमा मानिसको सुरक्षा र कामको निरन्तरता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। समुद्रमुनि उच्च चापमा उपकरण फेर्ने कामका लागि चीनले आफ्नै प्रविधिमा दबाबयुक्त हस्तक्षेप प्रणाली बनाएको छ। यसमा प्राविधिकहरू दबाबयुक्त आवास कक्षमा बसेर पालैपालो लामो समयसम्म काम गर्न सक्छन्। फेब्रुअरीमा नौ जना विशेष तालिमप्राप्त गोताखोरले तीन समूहमा काम गर्दै करिब ७५ मिटर गहिराइमा २२ दिन बिताएर ४६ वटा काट्ने उपकरण फेरेका थिए। प्रणालीले अधिकतम २०० मिटर गहिराइसम्म काम गर्न सक्ने क्षमता राख्छ। यस प्रकारको नवप्रवर्तनले कठिन वातावरणमा कामदारको सुरक्षा र निर्माणको गति दुवैलाई बलियो बनाउन सक्छ।

दूरनियन्त्रणको प्रयोगले पनि निर्माण प्रविधिको अर्को चरण देखाउँछ। उत्खननस्थलबाट करिब चार किलोमिटर टाढा रहेको नियन्त्रण कक्षबाट चालकले यन्त्र सञ्चालन गर्न सक्छन्। विभिन्न संवेदकबाट आउने सूचना र दृश्यको सहायताले उनीहरूले यन्त्रको अवस्था हेर्न र निर्णय लिन सक्छन्। भविष्यमा केही काम पूर्वनिर्धारित मापदण्डअनुसार स्वचालित रूपमा सञ्चालन गर्ने तयारी छ। यसले खतरनाक क्षेत्रमा मानिसको प्रत्यक्ष उपस्थितिको आवश्यकता घटाउँदै निर्माणलाई थप सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउने सम्भावना राख्छ।

यो प्राविधिक प्रगति चीनको औद्योगिक नीतिसँग पनि गाँसिएको छ। चीनको चौधौँ पञ्चवर्षीय योजनाले नवप्रवर्तनमा आधारित विकास, उत्पादन उद्योगको आधुनिकीकरण र अङ्कीय प्रविधिको प्रयोग विस्तारलाई प्राथमिकता दिएको छ। यन्त्र निर्माण उद्योगसम्बन्धी सरकारी योजनाले रेखाचित्र तयार पार्ने, उत्पादन गर्ने, सञ्चालन र मर्मत गर्ने विभिन्न चरणमा बौद्धिक प्रणालीको प्रयोग बढाउने लक्ष्य राखेको छ। योङझोउजस्ता ठूला परियोजनाले ती नीतिलाई वास्तविक समस्या समाधान गर्ने निर्माणस्थलमा परीक्षण गर्ने अवसर दिन्छन्।

यहीँ चीनको कार्यान्वयन क्षमता स्पष्ट देखिन्छ। सरकारी नीतिले दीर्घकालीन लक्ष्य तय गर्छ; अनुसन्धान तथा निर्माण संस्थाले त्यसलाई प्राविधिक समाधानमा बदल्छन्; कम्पनीले उपकरण बनाउँछ; अनि परियोजनास्थलबाट आएको अनुभवले डिजाइन र सञ्चालन सुधार्छ। यसरी नीति, अनुसन्धान, उत्पादन र निर्माणबीच निरन्तर सम्बन्ध कायम हुँदा एउटा परियोजनाबाट प्राप्त सीप अर्को परियोजनामा उपयोग गर्न सकिन्छ। आयातमा निर्भरता घटाउने प्रयास यसरी एकल उपकरणको विकल्प खोज्नेमै सीमित हुँदैन; त्यसले ज्ञान, दक्ष जनशक्ति, आपूर्ति शृङ्खला र मर्मत क्षमतासमेत देशभित्र विकास गर्छ।

चिनियाँ उद्योगसम्बन्धी तथ्याङ्कअनुसार देशमा बिक्री हुने नयाँ सुरुङ खन्ने यन्त्रको ९५ प्रतिशतभन्दा बढी घरेलु उत्पादनले ओगटेको छ। चिनियाँ कम्पनीका यन्त्र विश्व बजारको दुई तिहाइभन्दा बढी हिस्सामा पुगेका छन् र ३० भन्दा बढी देश तथा क्षेत्रमा निर्यात भएका छन्। यस्तो विस्तार केवल यन्त्र बिक्रीबाट सम्भव हुँदैन। विभिन्न भूगर्भअनुसार उपकरण अनुकूलन, प्राविधिक सेवा र निर्माणसम्बन्धी समाधान दिन सक्ने क्षमताले पनि त्यसलाई आधार दिन्छ।

योङझोउ रेलमार्ग सन् २०२८ मा सञ्चालनमा ल्याउने लक्ष्य छ। रेलमार्ग खुलेपछि निङ्बोदेखि झोउसानसम्मको यात्रा करिब २६ मिनेटमा पूरा हुनेछ र झोउसान पहिलोपटक रेल सञ्जालमा जोडिनेछ। त्यसैले परियोजनाको सफलता विश्व कीर्तिमान वा सुरुङको लम्बाइले मात्र मापन हुँदैन। सुरक्षित सञ्चालन, नियमित मर्मत, यात्रुको आवश्यकता र स्थानीय अर्थतन्त्रमा पुग्ने लाभ पनि त्यसका महत्त्वपूर्ण आधार हुनेछन्।

योङझोउले चीनको विकास क्षमताबारे एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ: दीर्घकालीन लक्ष्य, नीतिगत निरन्तरता, घरेलु अनुसन्धान र कठिन परियोजनामा हासिल भएको व्यावहारिक अनुभव एकआपसमा जोडिएपछि औद्योगिक स्वावलम्बन सम्भव हुन्छ। समुद्रमुनि अघि बढिरहेको यो यन्त्रले सुरुङ मात्र खनिरहेको छैन; चीनको उच्चस्तरीय उत्पादन, बौद्धिक निर्माण र जटिल पूर्वाधार निर्माणको क्षमता पनि विस्तार गरिरहेको छ।