कान र नाकमा बोक्रा, कापमा चिलाउने दाग : एउटै जस्तो देखिने दुई फरक छाला समस्यालाई कसरी चिन्ने?

ड्रागन मिडिया सम्वाददाता

कानको भित्री बाहिरी भागमा सेतो वा हल्का पहेँलो चायाजस्तो बोक्रा जम्नु, नाकको दुवै छेउमा खस्रो छाला देखिनु र सफा गरेको एक–दुई दिनमै फेरि उस्तै हुनु सामान्य फोहोरको संकेत मात्र होइन। यस्तो समस्या बारम्बार दोहोरिएमा सेबोरिक डर्माटाइटिस नामक दीर्घकालीन छाला समस्या हुन सक्छ। अर्कोतर्फ तिघ्रा र शरीर जोडिने काप तथा जननेन्द्रिय आसपास रातोपन, बोक्रा, चिलाइ वा दाग देखिनुमा ढुसीजन्य संक्रमणदेखि कापमा देखिने सोरायसिससम्म विभिन्न कारण हुन सक्छन्। बाहिरबाट उस्तै देखिए पनि यी अवस्थाको उपचार एउटै नहुनु यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

सेबोरिक डर्माटाइटिस विशेषगरी छालामा तेल उत्पादन गर्ने ग्रन्थि बढी भएका स्थानमा देखिन्छ। टाउकोको चाया यसको परिचित स्वरूप हो, तर यसले कानको बाहिरी भाग, कानको पछाडि, भौं, नाकको दुवै छेउ र दाह्री–जुँगा आउने क्षेत्रमा पनि सेतो वा पहेँलो बोक्रा, रातोपन र कहिलेकाहीँ चिलाइ गराउन सक्छ। छालामा स्वाभाविक रूपमा रहने मालासेजिया नामक यीस्ट, छालाको तेल र व्यक्तिको सूजनसम्बन्धी प्रतिक्रियाबीचको अन्तरक्रियालाई यसको प्रमुख कारक मानिन्छ। त्यसैले धेरै नुहाउँदा वा बारम्बार सफा गर्दा पनि समस्या पुनः देखिन सक्छ। यो सरसफाइको कमीको प्रमाण होइन।

यस समस्यामा बारम्बार घोटेर बोक्रा निकाल्ने अभ्यासले उल्टै छालाको प्राकृतिक सुरक्षा तह कमजोर बनाउन सक्छ। चिकित्सकीय परीक्षणपछि सेबोरिक डर्माटाइटिस पुष्टि भएमा केटोकोनाजोल वा साइक्लोपिरोक्सजस्ता ढुसीविरुद्धका बाह्य औषधि प्रयोग गर्न सकिन्छ। सूजन धेरै भए चिकित्सकले सीमित अवधिका लागि हल्का स्टेरोइड वा आवश्यकताअनुसार अन्य सूजन नियन्त्रण गर्ने औषधि दिन सक्छन्। टाउकोमा समेत चाया भए औषधियुक्त स्याम्पुले कान र अनुहारको समस्या नियन्त्रणमा सहयोग गर्न सक्छ। बारम्बार दोहोरिने अवस्थामा उपचारपछि पनि निश्चित अन्तरालमा संरक्षणात्मक उपचार आवश्यक पर्न सक्छ।

यहाँ शक्तिशाली स्टेरोइड औषधिको जथाभावी प्रयोगप्रति विशेष सावधानी आवश्यक छ। बेटामेथासोनयुक्त बेट्नोभेटजस्ता औषधिले रातोपन, चिलाइ र बोक्रा छिट्टै कम गर्न सक्छन्, त्यसैले प्रयोग गरेको भोलिपल्टै छाला सफा भएको अनुभव हुन सक्छ। तर यसले समस्याको वास्तविक कारण समाप्त गरेको नहुन सक्छ। विशेषगरी अनुहार, कान र कापको पातलो छालामा शक्तिशाली स्टेरोइड लामो समय वा पटक–पटक प्रयोग गर्दा छाला पातलो हुने, रङ परिवर्तन हुने र अन्य प्रतिकूल असर देखिन सक्छन्।

कापको समस्या भने अझ सावधानीपूर्वक छुट्याउनुपर्छ। तिघ्राको माथिल्लो भाग र शरीर जोडिने स्थानमा चिलाउने, रातो वा खस्रो दाग विस्तार हुँदै गएको छ भने टिनिया क्रुरिस अर्थात ढुसीजन्य संक्रमण एउटा प्रमुख सम्भावना हो। पसिना, गर्मी, भिजेको वातावरण, कसिलो कपडा तथा खुट्टा वा नङमा रहेको ढुसीबाट संक्रमण फैलिनुले यसको जोखिम बढाउन सक्छ। सामान्य टिनियामा दागको बाहिरी किनारा बढी सक्रिय, रातो वा खस्रो हुन सक्छ र बीचको भाग तुलनात्मक रूपमा सामान्य देखिन सक्छ।

तर कापको हरेक दाग ढुसी हुँदैन। छालाका दुई सतह लगातार जोडिने भागमा हुने इन्टरट्राइगो, क्यान्डिडा संक्रमण, एलर्जी वा जलनजन्य डर्माटाइटिस र इनभर्स सोरायसिसले पनि मिल्दोजुल्दो स्वरूप दिन सक्छन्। सेबोरिक डर्माटाइटिससमेत शरीरका केही खुम्चिएका भागमा देखिन सक्छ। त्यसैले कान र नाकमा सेबोरिक डर्माटाइटिस देखिएको व्यक्तिको कापमा आएको दागलाई स्वतः त्यही रोग मान्नु उचित हुँदैन।

विशेषगरी ढुसी भएको कापमा शक्तिशाली स्टेरोइड मात्रै लगाउँदा लक्षण केही समयका लागि हराएजस्तो देखिए पनि संक्रमण भित्रभित्रै विस्तार हुन सक्छ। स्टेरोइडले यसको सामान्य स्वरूपसमेत परिवर्तन गर्न सक्छ, जसलाई चिकित्सकीय भाषामा टिनिया इन्कग्निटो भनिन्छ। त्यसपछि रोग पहिचान गर्न कठिन हुन सक्छ र उपचार लामो हुन सक्छ। यही कारणले कापमा बारम्बार आउने दागमा आफैं स्टेरोइड लगाइरहनुभन्दा छाला रोग विशेषज्ञबाट परीक्षण गराउनु सुरक्षित हुन्छ।

आवश्यक अवस्थामा चिकित्सकले प्रभावित छालाको सानो नमुना लिएर सूक्ष्मदर्शी परीक्षण वा पोटासियम हाइड्रोक्साइड परीक्षणमार्फत ढुसी छ कि छैन पत्ता लगाउन सक्छन्। ढुसी पुष्टि भए उपयुक्त बाह्य ढुसीविरुद्धको औषधि दिइन्छ र व्यापक वा उपचारले नसमेटेको संक्रमणमा चिकित्सकले मुखबाट खाने औषधिसमेत विचार गर्न सक्छन्। सोरायसिस, सेबोरिक डर्माटाइटिस वा अर्को सूजनजन्य समस्या पुष्टि भए उपचारको रणनीति त्यसअनुसार फरक हुन्छ।

दैनिक हेरचाह पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। कानको प्वालभित्र वस्तु घुसाएर सफा गर्नु हुँदैन र बाहिरी छालालाई बारम्बार घोट्नु हुँदैन। कापलाई सफा र सुक्खा राख्ने, पसिना लागेपछि कपडा फेर्ने, हावा छिर्ने खुकुलो कपडा लगाउने तथा खुट्टा र काप पुछ्न एउटै तौलिया प्रयोग नगर्ने अभ्यास उपयोगी हुन्छ। खुट्टाका औँलाबीच बोक्रा, चिलाइ वा नङमा ढुसीको संकेत भए त्यसको पनि उपचार आवश्यक पर्न सक्छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देश भनेको शरीरमा देखिने प्रत्येक सेतो बोक्रा वा रातो दागलाई ‘फोहोर’ अथवा ‘चाया’ भनेर बारम्बार सफा गर्नु समाधान होइन। कान र नाकको सेबोरिक डर्माटाइटिस तथा कापको ढुसी वा अन्य छाला रोग बाहिरबाट सामान्य देखिए पनि दीर्घकालीन रूपमा दोहोरिन सक्छन्। सही निदान, कारणअनुसारको औषधि र नियमित हेरचाहले अधिकांश अवस्थामा प्रभावकारी नियन्त्रण सम्भव हुन्छ। लगातार फैलिने दाग, पीडा, घाउ, पस, दुर्गन्ध वा उपचारपछि पनि सुधार नआएमा छाला रोग विशेषज्ञको प्रत्यक्ष परीक्षण आवश्यक हुन्छ।