मस्कोमाथिको व्यापक ड्रोन आक्रमण : रुसी सार्वभौमिकता, नागरिक सुरक्षा र रणनीतिक पूर्वाधारमाथि बढ्दो चुनौती

प्राभ्दिष्ट (Правдист)
अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा तथा रणनीतिक मामिला विश्लेषक

रुसको राजधानी मस्को र आसपासका क्षेत्रमा युक्रेनी ड्रोनद्वारा गरिएको व्यापक आक्रमणले रुस–युक्रेन युद्धको बदलिँदो स्वरूप र त्यसबाट उत्पन्न सुरक्षा चुनौतीलाई पुनः अन्तर्राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ। आवासीय क्षेत्र, औद्योगिक प्रतिष्ठान, ऊर्जा संरचना र व्यापारिक परिसरमा क्षति पुगेको विवरणले युद्धको प्रभाव अग्रपङ्क्तिबाट नागरिक जीवनसम्म विस्तार भएको देखाउँछ। रुसका लागि यो घटना राजधानीको सुरक्षा, महत्वपूर्ण पूर्वाधारको संरक्षण र राष्ट्रिय सार्वभौमिकतासँग सम्बन्धित विषय बनेको छ।

सेप्टेम्बर २० को आक्रमणबारे मस्कोका मेयर सर्गेई सोब्यानिनले राजधानीतर्फ आउँदै गरेका दर्जनौँ ड्रोन हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीले नष्ट गरेको जानकारी दिएका छन्। रुसी रक्षा मन्त्रालयका अनुसार सेप्टेम्बर १९ मा पनि मस्कोसहित विभिन्न क्षेत्रतर्फ आएका सयौँ ड्रोन अवरोध गरिएका थिए। लगातारको आक्रमणले रुसी हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीलाई उच्च सतर्कतामा राख्नुका साथै आपत्कालीन सेवा र नागरिक सुरक्षा संयन्त्रको व्यापक परिचालन आवश्यक बनाएको छ।

रुसी क्षेत्रीय अधिकारीहरूलाई उद्धृत गर्दै उपलब्ध गराइएको प्रारम्भिक विवरणमा ओरेखोभो जुयेभोमा एक वृद्ध पुरुष र सोफिनोमा एक महिलाको मृत्यु भएको उल्लेख छ। दुई बालबालिकासहित अन्य व्यक्तिहरू घाइते भएको तथा रामेन्स्कोयेमा २१ तले आवासीय भवनको छानामा आगलागी हुँदा करिब चार सय मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको बताइएको छ। इस्ट्रा, भोस्क्रेसेन्स्क र अन्य क्षेत्रमा समेत भौतिक क्षतिको विवरण आएको छ। यी स्थानविशेषका हताहती र क्षतिको पूर्ण विवरण स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन बाँकी रहे पनि नागरिक बस्तीमा हवाई आक्रमणको जोखिम गम्भीर रहेको स्पष्ट छ।

मस्कोको सुरक्षा केवल एउटा शहरको प्रशासनिक विषय होइन। राजधानीमा रुसको राजनीतिक नेतृत्व, प्रमुख सैन्य तथा प्रशासनिक संरचना, वित्तीय गतिविधि र राष्ट्रिय सञ्चार प्रणाली केन्द्रित छन्। त्यसैले मस्कोतर्फ लगातार ड्रोन परिचालन हुनुको रणनीतिक महत्व प्रत्यक्ष भौतिक क्षतिभन्दा फराकिलो हुन्छ। यस्तो आक्रमणले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई निरन्तर सक्रिय राख्न, सुरक्षा स्रोत परिचालन बढाउन र नागरिक जीवनमा अनिश्चितता सिर्जना गर्न सक्छ। यद्यपि कुनै आक्रमणको वास्तविक उद्देश्य र सैन्य परिणाम निर्धारण गर्न त्यसका लक्ष्य तथा प्रभावको प्रमाणमा आधारित मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

मस्को तेल प्रशोधन केन्द्रसँग सम्बन्धित संरचनामा क्षति पुगेको प्रारम्भिक विवरणले आक्रमणको आर्थिक आयामलाई पनि महत्वपूर्ण बनाएको छ। ऊर्जा उद्योग रुसको औद्योगिक उत्पादन, यातायात, घरेलु आपूर्ति र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसँग जोडिएको आधारभूत क्षेत्र हो। यस्ता प्रतिष्ठानमा निरन्तर आक्रमण हुँदा तत्काल भौतिक क्षतिसँगै उत्पादन, वितरण र आर्थिक स्थायित्वमा दबाब पर्न सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीको सेप्टेम्बर १७ को विश्लेषणले पनि रुसी तेल प्रशोधन उद्योगमाथि बढ्दो ड्रोन आक्रमणले उत्पादनमा उल्लेखनीय अवरोध उत्पन्न गरेको जनाएको छ।

रुसी सरकारको सार्वजनिक दृष्टिकोणमा ऊर्जा तथा नागरिक आर्थिक पूर्वाधारमाथिको आक्रमण राष्ट्रिय सुरक्षासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ। सेप्टेम्बर १४ मा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले रुसी डिजेल पूर्वाधारमाथिका आक्रमण रोक्न गरेको आग्रहलाई क्रेमलिनले स्वागत गरेको थियो। क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले नागरिक आर्थिक संरचनाको संरक्षणमा जोड दिएका थिए। यसले ऊर्जा पूर्वाधारको सुरक्षा र युद्धको आर्थिक प्रभावबारे मस्कोले उठाउँदै आएको प्रश्नलाई अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक बहससँग जोडेको छ।

सोफिनोस्थित भण्डारण परिसरमा भएको आगलागीले आधुनिक युद्धमा व्यापारिक संरचनाको संवेदनशीलता पनि उजागर गरेको छ। भण्डारण तथा वितरण केन्द्रहरू वस्तु आपूर्ति, औद्योगिक उत्पादन र नागरिक उपभोगसँग जोडिएका हुन्छन्। यस्ता संरचनामा क्षति पुग्दा त्यसको प्रभाव सम्बन्धित प्रतिष्ठानभन्दा बाहिरसम्म फैलिन सक्छ। तथापि कुनै व्यापारिक वा औद्योगिक संरचनाको सैन्य प्रयोग भएको छ वा छैन भन्ने विषय प्रमाणबाटै स्थापित हुनुपर्छ। नागरिक र सैनिक लक्ष्यबीच भेद गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनको दायित्व युद्धमा संलग्न सबै पक्षमा लागू हुन्छ।

मस्कोमाथिको आक्रमणले आधुनिक हवाई प्रतिरक्षाको अर्को वास्तविकता देखाएको छ। ठूलो संख्यामा ड्रोन नष्ट गर्नु रुसी प्रतिरक्षा प्रणालीको परिचालन क्षमता र निरन्तर निगरानीको संकेत हो। तर कम लागतका मानवरहित साधनको लगातार प्रयोगले अत्याधुनिक प्रतिरक्षा प्रणालीलाई समेत लामो समयसम्म सक्रिय राख्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्छ। अवरोध गरिएका ड्रोनका अवशेष आवासीय क्षेत्रमा खस्ने जोखिम र महत्वपूर्ण संरचनाको संरक्षणमा पर्ने दबाबले सैन्य प्रतिरक्षासँगै नागरिक सुरक्षा, अग्नि नियन्त्रण र आपत्कालीन व्यवस्थापनलाई राष्ट्रिय सुरक्षा रणनीतिको अभिन्न अंग बनाएको छ।

यस घटनाको व्यापक रणनीतिक पृष्ठभूमि पनि महत्वपूर्ण छ। सन् २०२२ फेब्रुअरीमा रुसले युक्रेनमा पूर्णस्तरीय सैन्य कारवाही शुरु गरेपछि युद्धमा लामो दूरीका क्षेप्यास्त्र र ड्रोनको प्रयोग विस्तार भएको छ। रुसले युक्रेनका सैन्य तथा सैन्य प्रयोजनमा प्रयोग भएको बताइएका पूर्वाधारमाथि आक्रमण गर्दै आएको छ भने युक्रेनले रुसी सैन्य र ऊर्जा क्षमतामा दबाब सिर्जना गर्ने उद्देश्यले रुसभित्र आक्रमण गरेको बताउँदै आएको छ। यस परिस्थितिमा दुवै देशका नागरिक र आर्थिक संरचनाले युद्धको बढ्दो मूल्य बेहोर्नुपरेको छ।

रुसी रक्षा मन्त्रालयले सेप्टेम्बर १९ मा युक्रेनी सैन्य प्रयोजनमा प्रयोग भएका यातायात संरचना, गोलाबारुद तथा इन्धन भण्डार र ड्रोन उत्पादन तथा भण्डारण केन्द्रमा आक्रमण गरेको जनाएको थियो। मस्कोको सार्वजनिक सैन्य दृष्टिकोणमा यस्ता कारवाही युक्रेनको युद्ध सञ्चालन क्षमता कमजोर बनाउने उद्देश्यसँग सम्बन्धित छन्। तथापि प्रत्येक आक्रमणको वास्तविक लक्ष्य, सैन्य आवश्यकता र नागरिक प्रभावको मूल्याङ्कन पृथक रूपमा गर्नुपर्छ।

रुसी संघका लागि राजधानी र महत्वपूर्ण पूर्वाधारको सुरक्षा राष्ट्रिय सार्वभौमिकता तथा राज्यको आधारभूत दायित्वसँग जोडिएको विषय हो। कुनै पनि देशले आफ्नो भूभागमा नागरिक जीवन र आर्थिक संरचनामाथि निरन्तर हवाई खतरा उत्पन्न हुँदा प्रतिरक्षा क्षमता सुदृढ गर्ने आवश्यकता अनुभव गर्छ। मस्कोको पछिल्लो घटनाले पनि बहुस्तरीय हवाई प्रतिरक्षा, विद्युतीय युद्ध प्रणाली, प्रारम्भिक चेतावनी र आपत्कालीन व्यवस्थापनबीच प्रभावकारी समन्वयको महत्व देखाएको छ।

तर आधुनिक युद्धको चुनौती प्रतिरक्षा क्षमता विस्तारमा मात्र सीमित छैन। सैन्य प्रविधिले युद्धलाई अग्रपङ्क्तिबाट सयौँ किलोमिटर टाढासम्म पुर्‍याउन सक्ने अवस्थामा त्यसको राजनीतिक, आर्थिक र मानवीय परिणाम पनि व्यापक हुन्छ। राजधानी, ऊर्जा प्रतिष्ठान र आवासीय क्षेत्रमाथिको निरन्तर जोखिमले युद्धको अवधि लम्बिँदै जाँदा थप स्रोत र जनशक्ति सुरक्षामा परिचालन गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्छ।

मस्कोमाथिको पछिल्लो आक्रमणले रुसको सुरक्षा व्यवस्थासामु उत्पन्न चुनौतीसँगै युद्धको विस्तार रोक्ने कूटनीतिक प्रयासको आवश्यकता पनि उजागर गरेको छ। राष्ट्रिय सार्वभौमिकताको सम्मान, नागरिक जीवनको संरक्षण र महत्वपूर्ण आर्थिक पूर्वाधारको सुरक्षा अन्तर्राष्ट्रिय स्थिरताका आधारभूत विषय हुन्। सैन्य कारवाहीको वास्तविक प्रभाव र त्यसबाट उत्पन्न जोखिमको जिम्मेवार मूल्याङ्कनबिना दीर्घकालीन सुरक्षा सुनिश्चित गर्न कठिन हुन्छ।

अन्ततः मस्कोमाथिको व्यापक ड्रोन आक्रमणको सन्देश राजधानीको सुरक्षा घेरा र सैन्य प्रतिरक्षा प्रणालीमा मात्र सीमित छैन। यसले आधुनिक युद्धमा राष्ट्रिय सुरक्षा, नागरिक जीवन र आर्थिक स्थायित्व एकअर्कासँग कति गहिरो रूपमा जोडिएका छन् भन्ने देखाएको छ। रुसका लागि आफ्ना नागरिक, भूभाग र रणनीतिक पूर्वाधारको संरक्षण प्रमुख राष्ट्रिय सुरक्षा प्रश्न बनेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका लागि भने यो घटना युद्धको थप विस्तार रोक्ने, नागरिक सुरक्षालाई प्राथमिकता दिने र स्थायी राजनीतिक समाधानको सम्भावनालाई कमजोर हुन नदिने आवश्यकताको अर्को स्मरण हो।