कपालमा चायाँ किन पर्छ? कारण, उपचार र बच्ने उपाय

एड्रियन मर्सर

कपालमा सेतो वा पहेँलो मसिना पत्र देखिनु, टाउको चिलाउनु र कपडाको काँधसम्म चायाँ झर्नु सामान्य समस्या जस्तो लाग्न सक्छ। तर चायाँ कपालको समस्या मात्र होइन, मुख्यतः टाउकोको छालासँग सम्बन्धित अवस्था हो। चिकित्सकीय भाषामा सामान्य चायाँलाई ड्यान्ड्रफ भनिन्छ। चायाँसँगै छाला रातो हुने, चिलाउने, चिल्लो वा पहेँलो पत्र जम्ने अवस्था बढ्दै गएमा त्यो सेबोरिक डर्माटाइटिससँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यी दुवै अवस्थालाई एउटै रोग प्रक्रियाको फरक तीव्रताको रूप मानिन्छ।

चायाँ किन पर्छ?

मानिसको छालामा प्राकृतिक रूपमा विभिन्न सूक्ष्मजीव बस्छन्। तिनैमध्ये मालासेजिया नामक यीस्ट अधिकांश मानिसको टाउकोको छालामा पनि पाइन्छ। यो हुनु आफैँमा रोग होइन। तर केही व्यक्तिमा छालाको तेल अर्थात सेबम, मालासेजियाको गतिविधि, छालाको प्राकृतिक सुरक्षा तह र शरीरको व्यक्तिगत प्रतिरक्षा प्रतिक्रियाबीचको अन्तरक्रियाले छालाका कोष सामान्यभन्दा छिटो झर्न थाल्छन्। ती मृत कोष तेलसँग मिसिएपछि देखिने सेतो वा पहेँलो पत्र नै चायाँका रूपमा देखिन्छ।

त्यसैले चायाँ सरसफाइ नगरेर मात्र हुने समस्या होइन। कपाल नियमित नधोएमा तेल र मृत छाला जम्मा भएर चायाँ बढी देखिन सक्छ, तर फोहोर कपाल नै यसको मूल कारण होइन। अत्यधिक तेलिलो टाउको, व्यक्तिगत छालाको प्रकृति, तनाव, निद्राको कमी र चिसो तथा सुख्खा मौसमले समस्या बढाउन सक्छ। केही व्यक्तिमा नयाँ स्याम्पु, हेयर डाई, जेल, स्प्रे वा अन्य सौन्दर्य सामग्रीप्रतिको प्रतिक्रिया पनि चायाँजस्तै देखिन सक्छ।

सुख्खा छाला र चायाँ एउटै होइनन्

टाउकोबाट सेतो पत्र झर्नेबित्तिकै सबै अवस्थालाई चायाँ मान्नु ठीक हुँदैन। सामान्य सुख्खा छालामा साना र सुख्खा पत्र देखिन सक्छन्। सेबोरिक डर्माटाइटिसमा भने चिल्लो वा पहेँलो पत्र, चिलाउने र रातोपन देखिन सक्छ। सोरायसिसमा बाक्लो र चाँदीजस्तो पत्र बन्न सक्छ। एक्जिमा वा कुनै सौन्दर्य सामग्रीप्रतिको एलर्जीले पनि टाउको रातो, सुख्खा र चिलाउने बनाउन सक्छ। फंगल संक्रमण विशेषतः टिनिया क्यापिटिसमा पत्रसँगै ठाउँठाउँमा कपाल झर्नसमेत सक्छ। त्यसैले लामो समयसम्म रहने वा असामान्य देखिने चायाँको सही कारण पहिचान गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

उपचार कसरी गर्ने?

हल्का वा मध्यम चायाँमा औषधीयुक्त एन्टी–ड्यान्ड्रफ स्याम्पु प्रभावकारी हुन सक्छ। केटोकोनाजोलजस्ता फंगलविरोधी तत्व भएका स्याम्पु विशेष उपयोगी मानिन्छन्। उपलब्धता र व्यक्तिको अवस्थाअनुसार जिङ्क पाइरिथियोन, सेलेनियम सल्फाइड वा स्यालिसिलिक एसिड भएका उत्पादन पनि प्रयोग गरिन्छ। फरक सक्रिय तत्वले फरक तरिकाले काम गर्ने भएकाले एउटाले प्रभाव नदिए अर्को प्रकार आवश्यक पर्न सक्छ।

औषधीयुक्त स्याम्पु लगाएर तुरुन्त पखाल्नुको सट्टा उत्पादनमा दिइएको निर्देशन पालना गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सामान्यतः औषधीयुक्त स्याम्पुलाई टाउकोको छालासम्म पुग्ने गरी लगाइन्छ र निर्धारित समयसम्म राखेर पखालिन्छ। समस्या नियन्त्रणमा आएपछि पनि चायाँ बारम्बार फर्कने व्यक्तिमा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार निश्चित अन्तरालमा प्रयोग जारी राख्नुपर्ने हुन सक्छ। सेबोरिक डर्माटाइटिस दीर्घकालीन रूपमा पुनः देखा पर्न सक्ने अवस्था भएकाले उपचारको उद्देश्य तत्काल चायाँ हटाउनु मात्र नभई पुनः बढ्ने क्रम नियन्त्रण गर्नु पनि हो।

धेरै रातोपन, सुन्निने वा तीव्र चिलाइ भएको अवस्थामा छाला रोग विशेषज्ञले छोटो अवधिका लागि सुजन घटाउने औषधि दिन सक्छन्। यस्ता औषधि विशेषतः स्टेरोइडयुक्त लोशन वा अन्य औषधि चिकित्सकीय सल्लाहबिना लामो समय प्रयोग गर्नु हुँदैन। गम्भीर वा सामान्य उपचारबाट नियन्त्रण नभएको अवस्थामा रोगको वास्तविक कारण पुनः मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

तेल लगाउँदा चायाँ निको हुन्छ?

यो सबै व्यक्तिमा सही हुँदैन। सुख्खा टाउकोमा केही प्रकारको मोइस्चराइजिङले आराम दिन सक्छ, तर सेबोरिक डर्माटाइटिस वा अत्यधिक तेलिलो चायाँ भएका व्यक्तिमा धेरै तेल लगाएर लामो समय राख्नु उपयुक्त नहुन सक्छ। मालासेजिया र छालाको तेलबीच सम्बन्ध हुने भएकाले तेललाई चायाँको सार्वभौमिक उपचार मान्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। कागतीको रस, बेकिङ सोडा, सिरका वा अन्य तीखा घरेलु पदार्थ सीधै टाउकोमा लगाउँदा केही व्यक्तिमा छाला झन चिलाउने, पोल्ने वा सुन्निने जोखिम हुन्छ।

कपाल झर्छ कि झर्दैन?

सामान्य चायाँले प्रत्यक्ष रूपमा स्थायी तालुपना गराउँछ भन्ने प्रमाण छैन। तर धेरै चिलाउने र बारम्बार कोट्याउने, टाउकोमा गम्भीर सुजन हुने वा चायाँजस्तो देखिने अर्को रोग रहेको अवस्थामा कपाल अस्थायी रूपमा कमजोर हुने वा झर्ने समस्या देखिन सक्छ। चायाँसँगै कुनै निश्चित ठाउँबाट कपाल उल्लेख्य रूपमा झर्न थालेमा त्यसलाई सामान्य चायाँ भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

दैनिक हेरचाह

कपाल र टाउकोको छालाको प्रकृतिअनुसार नियमित सफा राख्नु, अत्यधिक तातो पानीबाट बच्नु र बारम्बार रासायनिक सामग्री परिवर्तन नगर्नु उपयोगी हुन्छ। टाउको धेरै कोट्याउनु हुँदैन। पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापनले केही व्यक्तिमा समस्या बढ्ने क्रम कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ। चायाँ कुनै व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्ने सामान्य संक्रामक रोग होइन। त्यसैले चायाँ भएको व्यक्तिलाई सरसफाइ नगर्ने वा संक्रमण फैलाउने व्यक्तिका रूपमा हेर्नु पनि गलत हो।

खानाको भूमिका के छ?

कुनै एउटा विशेष खाना खाँदा चायाँ पूर्ण रूपमा निको हुने प्रमाणित उपचार छैन। सन्तुलित आहार समग्र छाला र कपालको स्वास्थ्यका लागि आवश्यक भए पनि चायाँ हटाउने नाममा अत्यधिक प्रतिबन्धित आहार वा प्रमाणित नभएका पूरक पदार्थ सेवन गर्नु आवश्यक हुँदैन। बारम्बार हुने चायाँको मुख्य उपचार टाउकोको छालाको अवस्था पहिचान गरेर त्यसअनुसार उचित स्थानीय उपचार गर्नु हो।

कहिले चिकित्सककहाँ जाने?

औषधीयुक्त एन्टी–ड्यान्ड्रफ स्याम्पु उचित तरिकाले करिब चार हप्तासम्म प्रयोग गर्दा पनि सुधार नभए, चायाँ अत्यधिक भए, टाउको धेरै चिलाए, रातो वा सुन्निएको भए चिकित्सक वा छाला रोग विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नुपर्छ। अनुहार, कानको पछाडि, भौँ, छाती वा शरीरका अन्य भागमा पनि रातो र पत्रयुक्त दाग देखिए सेबोरिक डर्माटाइटिस वा अर्को छालाको रोग हुन सक्छ। घाउ बन्ने, पीप आउने, दुख्ने वा ठाउँठाउँमा कपाल झर्ने अवस्था भए अझ चाँडो परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

निष्कर्ष

चायाँ फोहोर कपालको संकेत मात्र होइन। यसको पछाडि मालासेजिया यीस्ट, छालाको तेल, छालाको सुरक्षा प्रणाली, व्यक्तिगत संवेदनशीलता र वातावरणीय कारणको जटिल अन्तरक्रिया हुन्छ। अधिकांश अवस्थामा सही औषधीयुक्त स्याम्पु र नियमित हेरचाहबाट यसलाई प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। तर बारम्बार फर्कने, अत्यधिक चिलाउने, रातोपन वा कपाल झर्ने समस्या जोडिएको अवस्थामा सामान्य चायाँ भनेर घरेलु उपचारमा मात्र निर्भर हुनु हुँदैन। सही कारण पहिचान र त्यसअनुसार उपचार गर्नु नै स्वस्थ टाउको र कपाल जोगाउने सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो।