भारी वर्षाको पूर्वसूचना छ, अब तयारीको परीक्षा
ड्रागन मिडिया सम्पादकीय
आगामी असोज ८ देखि १२ गतेसम्म नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा भारी वर्षा हुन सक्ने प्रक्षेपण सार्वजनिक भएको छ। बंगालको खाडीमा विकसित न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभाव नेपालसम्म पुग्ने सम्भावनाबारे मौसमविद्हरूले चर्चा गरिरहेका छन्। वर्षाको परिमाण, समय र प्रभावित क्षेत्रबारे अझै अनिश्चितता रहे पनि सम्भावित जोखिमलाई बेवास्ता गर्ने छुट छैन। विशेषगरी हालैको बाढीबाट प्रभावित बस्ती, क्षतिग्रस्त सडक र अस्थायी बसोबासमा रहेका परिवारका लागि यो पूर्वसूचना सामान्य मौसमी जानकारी मात्र होइन, जीवनरक्षाको तयारी गर्ने अवसर हो।
नेपालले विगतका विपद्बाट एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिक्नुपर्ने हो। भारी वर्षा शुरु भएपछि उद्धार टोली पठाउने, सडक अवरुद्ध भएपछि वैकल्पिक मार्ग खोज्ने र बस्ती डुबानमा परेपछि सुरक्षित आश्रयको व्यवस्था गर्ने अभ्यास पर्याप्त छैन। पूर्वानुमान उपलब्ध हुँदाहुँदै पनि जोखिमयुक्त क्षेत्रमा आवश्यक तयारी नगर्नु व्यवस्थापकीय कमजोरी हो। यसपटक संघ, प्रदेश र स्थानीय तहले वर्षा शुरु हुनुअघि नै आफ्नो जिम्मेवारी स्पष्ट गर्नुपर्छ। कुन बस्ती जोखिममा छ, त्यहाँका मानिसलाई कसले सूचना दिन्छ, सुरक्षित स्थान कहाँ छ र आपत्कालीन उद्धार कसरी सञ्चालन हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर अहिले नै तयार हुनुपर्छ।
सबैभन्दा पहिले मौसमसम्बन्धी सूचनालाई नागरिकले बुझ्ने भाषामा पुर्याउन आवश्यक छ। देशभर भारी वर्षा हुन सक्छ भन्ने सामान्य सन्देश मात्र पर्याप्त हुँदैन। सम्भव भएसम्म जिल्ला, नदी जलाधार, सडकखण्ड र बस्तीअनुसार जोखिमको जानकारी दिनुपर्छ। मौसम पूर्वानुमान परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले सम्बन्धित निकायले नियमित अद्यावधिक उपलब्ध गराउनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले पनि अपुष्ट चेतावनी, पुराना दृश्य र सनसनीपूर्ण शीर्षकमार्फत त्रास फैलाउनुको सट्टा आधिकारिक सूचना, जोखिमको प्रकृति र अपनाउनुपर्ने सुरक्षाका उपायलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
स्थानीय सरकारको भूमिका यस चरणमा निर्णायक हुन्छ। नदी किनारा, पहिरोको सम्भावना भएका भिराला भूभाग, डुबान हुने तराईका बस्ती र यसअघि बाढीले क्षति पुर्याएका क्षेत्रमा घरपरिवारको अवस्थाबारे तत्काल जानकारी संकलन गर्नुपर्छ। वृद्धवृद्धा, बालबालिका, गर्भवती महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र नियमित उपचार आवश्यक पर्ने नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न विशेष व्यवस्था चाहिन्छ। विद्यालय, सामुदायिक भवन वा अन्य उपयुक्त संरचनालाई अस्थायी आश्रयका रूपमा तयार गर्दा खानेपानी, शौचालय, औषधि, प्रकाश र सुरक्षाको प्रबन्ध पनि सँगसँगै गर्नुपर्छ।
सडक सुरक्षालाई सामान्य यातायात व्यवस्थापनको विषय मान्नु हुँदैन। नेपालका धेरै राजमार्ग नदी किनारा र पहिरोको जोखिम भएका पहाडी भूभागबाट गुज्रिएका छन्। हालै क्षतिग्रस्त भएका सडक, अस्थायी रूपमा खोलिएका मार्ग र कमजोर पुलमा भारी वर्षाले थप जोखिम सिर्जना गर्न सक्छ। सडक विभाग, स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा निकायले संवेदनशील खण्ड पहिचान गरी निगरानी बढाउनुपर्छ। जोखिम उच्च देखिएमा समयमै सवारी आवागमन रोक्ने निर्णय गर्नुपर्छ। यात्रुलाई सडकमा फसिसकेपछि उद्धार गर्नेभन्दा जोखिमयुक्त यात्रालाई पहिले नै रोक्नु प्रभावकारी हुन्छ।
पूर्वतयारीको अर्को आधार उद्धार क्षमता हो। नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, स्थानीय विपद् व्यवस्थापन समिति र स्वास्थ्य संस्थाबीच स्पष्ट कार्यविभाजन हुनुपर्छ। डुङ्गा, डोरी, जीवनरक्षक सामग्री, सञ्चार उपकरण, प्राथमिक उपचार सामग्री र आवश्यक सवारीसाधन सम्भावित जोखिम क्षेत्रनजिक तयारी अवस्थामा राख्नुपर्छ। एउटा जिल्लाको विपद्ले अर्को जिल्लाको सडक र सञ्चारसमेत अवरुद्ध गर्न सक्ने भएकाले अन्तरजिल्ला समन्वयको व्यवस्था पनि आवश्यक छ। उद्धारका लागि आदेश कुर्दाकुर्दै महत्त्वपूर्ण समय गुम्ने अवस्था दोहोरिनु हुँदैन।
नागरिकको तयारी पनि उत्तिकै आवश्यक छ। प्रत्येक परिवारले आफ्नो घर र वरपरको जोखिमबारे विचार गर्नुपर्छ। सुरक्षित स्थान र त्यहाँ पुग्ने मार्ग पहिल्यै पहिचान गर्नुपर्छ। औषधि, पिउने पानी, आवश्यक कागजात, मोबाइल चार्ज गर्ने साधन र अत्यावश्यक सामग्री सहजै लैजान सकिने गरी राख्नुपर्छ। परिवारका सदस्य छुट्टिएमा कहाँ सम्पर्क गर्ने भन्ने समझदारी पनि उपयोगी हुन्छ। जोखिमयुक्त स्थानमा बसोबास गर्नेहरूले आधिकारिक चेतावनी आएपछि घर छाड्न ढिलाइ गर्नु हुँदैन।
वर्षा कति हुन्छ र कहाँ बढी असर गर्छ भन्ने कुरा मौसमको वास्तविक विकाससँगै स्पष्ट हुँदै जानेछ। तर पूर्वतयारी गर्न पूर्ण निश्चितता पर्खिनु आवश्यक छैन। तयारी गरिएका सामग्री प्रयोग गर्नै नपरे त्यो सुखद परिणाम हुनेछ। विपद् आएपछि भने पूर्वतयारीको अभावलाई अनिश्चित मौसमको कारण देखाएर पन्छाउन मिल्दैन।
सरकारको सफलता वर्षापछि वितरण गरिएको राहतको परिमाणले मात्र मापन हुँदैन। जोखिममा रहेका कति नागरिकले समयमै सूचना पाए, कति परिवार सुरक्षित स्थानमा पुगे र कति सम्भावित मानवीय क्षति रोकियो भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण छन्। आगामी वर्षाको पूर्वसूचनाले नेपाललाई फेरि एउटा अवसर दिएको छ। यसपटक प्राथमिकता विपद्पछिको प्रतिक्रिया होइन, विपद्अघिको जिम्मेवार तयारी हुनुपर्छ।
