घुर्नु मात्रै होइन : निद्रामा सास रोकिने समस्यालाई कसरी चिन्ने ?

एड्रियन मर्सर

राति ठूलो आवाजमा घुर्ने व्यक्तिलाई परिवारले उठाएर कोल्टे फर्काइदिन्छ। बिहान उसले आफू राम्ररी सुतेको ठान्छ, तर दिउँसो काम गर्दागर्दै आँखा झिम्किन्छ, ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन्छ र टाउको भारी लाग्छ। परिवारका सदस्यले कहिलेकाहीँ निद्रामा उसको सास केही क्षण रोकिएर फेरि जोडले शुरु भएको देख्छन्। यस्तो अवस्थामा घुर्ने बानी मात्र हो भनेर पन्छाउन मिल्दैन। यो निद्रामा सास रोकिने समस्याको सङ्केत हुन सक्छ।

चिकित्सकीय भाषामा यसलाई ‘स्लीप एप्निया’ भनिन्छ। यसको सबैभन्दा सामान्य प्रकारमा सुत्दा घाँटीको माथिल्लो श्वासनली साँघुरिन्छ वा केही समयका लागि बन्द हुन्छ। शरीरले फेरि सास फेर्न प्रयास गर्दा मानिस पूर्ण रूपमा नब्युँझिए पनि निद्रा बारम्बार टुट्छ। रातभर पर्याप्त समय ओछ्यानमा बिताए पनि शरीरले चाहिने गुणस्तरको आराम पाउँदैन। अर्को प्रकारमा मस्तिष्कबाट सास फेर्न आवश्यक सङ्केत प्रवाहमा समस्या हुन्छ। दुवै अवस्थाको उपचार एउटै नहुन सक्ने भएकाले अनुमानका आधारमा उपकरण वा औषधि प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।

चर्को र नियमित घुराइ, सुत्दा सास रोकिएको अरूले देख्नु, हावाका लागि छटपटाउँदै ब्युँझनु र दिनभर असामान्य निद्रा लाग्नु प्रमुख सङ्केत हुन्। बिहान मुख सुक्नु वा टाउको दुख्नु, चिडचिडापन र ध्यान कमजोर हुनु पनि देखिन सक्छ। सबै बिरामीले घुर्छन् भन्ने छैन। विशेष गरी केही महिलामा घुराइभन्दा अनिद्रा, थकान वा बिहानको टाउको दुखाइ बढी देखिन सक्छ। एक्लै सुत्ने व्यक्तिलाई रातिको समस्या थाहा नहुनु पनि सामान्य हो।

घुर्ने सबैलाई यो रोग हुँदैन। तर घुराइसँगै सास रोकिएको देखिन्छ वा दिनको समयमा निद्राले काम प्रभावित गर्छ भने परीक्षण आवश्यक हुन्छ। बढी तौल, घाँटी वा श्वासनलीको बनावट, उमेर, मदिरा तथा निद्रा लाग्ने औषधिको प्रयोगले जोखिम बढाउन सक्छ। सामान्य तौल भएका व्यक्तिलाई पनि समस्या हुन सक्छ। त्यसैले बाहिरी शरीर हेरेर मात्रै रोग छ वा छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु गलत हुन्छ।

उपचार नगरेको अवस्थामा बारम्बार टुट्ने निद्राले काम गर्ने क्षमता र सतर्कता घटाउन सक्छ। सवारी चलाउँदा निद्रा लाग्नु बिरामी र अरू यात्रु दुवैका लागि जोखिम हो। निद्रामा सास रोकिने समस्या उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, मस्तिष्कघात र अन्य स्वास्थ्य समस्यासँग पनि सम्बन्धित देखिएको छ। यद्यपि ती रोग भएका हरेक व्यक्तिको कारण यही हो भन्न मिल्दैन। महत्त्वपूर्ण कुरा लक्षणलाई समयमै जाँचेर सुधार गर्न सकिने जोखिम पहिचान गर्नु हो।

चिकित्सकले पहिले घुराइको ढाँचा, निद्राको अवधि, दिउँसोको थकान, प्रयोग भइरहेका औषधि र अन्य रोगबारे बुझ्छन्। सँगै सुत्ने व्यक्तिले देखेको सास रोकिने अवस्था उपयोगी जानकारी हुन सक्छ। आवश्यक परे घरमा प्रयोग गर्न मिल्ने परीक्षण उपकरण वा निद्रा परीक्षण केन्द्रमा गरिने विस्तृत अध्ययनबाट निद्राका बेला सासको प्रवाह, प्रयास र शरीरमा अक्सिजनको अवस्था मापन गरिन्छ। घरमै गरिने परीक्षण सबै व्यक्तिका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ। एउटा साधारण घुराइ रेकर्ड गर्ने मोबाइल अनुप्रयोग वा घडीले मात्र रोगको निश्चित निदान गर्दैन।

उपचार समस्याको प्रकार र गम्भीरताअनुसार तय हुन्छ। श्वासनली खुला राख्न सुत्दा मुख वा नाकमा लगाइने उपकरणबाट नियन्त्रित हावा दिने उपचार धेरै बिरामीका लागि प्रभावकारी हुन्छ। चिकित्सकले उपयुक्त ठानेमा विशेष दन्त उपकरण पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। केही व्यक्तिमा तौल व्यवस्थापन, कोल्टे परेर सुत्ने अभ्यास र सुत्नुअघि मदिरा नखाने बानीले मद्दत गर्छ। श्वासनलीको संरचनासँग सम्बन्धित निश्चित समस्यामा शल्यचिकित्सा विचार गर्न सकिन्छ। कुन उपाय चाहिन्छ भन्ने निर्णय जाँचको नतिजा र बिरामीको अवस्थाले निर्धारण गर्छ।

हावा दिने उपकरण प्रयोग गर्दा शुरुमा मुख सुक्ने, नाक बन्द हुने वा मुखौटा असहज लाग्ने समस्या हुन सक्छ। त्यसैले उपकरण छाड्नुअघि चिकित्सकसँग त्यसको आकार, हावाको दबाब वा आर्द्रता मिलाउनेबारे कुरा गर्नुपर्छ। आफ्नो इच्छाले दबाब बदल्नु वा अरू व्यक्तिको उपकरण प्रयोग गर्नु उचित होइन। उपचार शुरु भएपछि लक्षण घटेको छ कि छैन र उपकरण नियमित रूपमा प्रयोग भइरहेको छ कि छैन भन्ने अनुगमन पनि आवश्यक हुन्छ।

घरमा कसैको सास सुत्दा बारम्बार रोकिएको देखिन्छ भने उसलाई डर देखाउने वा जिस्क्याउने होइन, त्यो घटना कस्तो थियो भनेर बताई स्वास्थ्यकर्मीसँग जाँच गराउन सहयोग गर्ने हो। दिउँसो निद्रा नियन्त्रण गर्न नसक्ने व्यक्तिले जाँच र उपचार नहुँदासम्म सवारी चलाउने जोखिमलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। निद्रामा सास रोकिने समस्या पहिचानयोग्य र उपचारयोग्य छ। त्यसतर्फको पहिलो कदम ठूलो घुराइलाई हल्का ठट्टामा सीमित नगरी त्यससँगै देखिएका अरू सङ्केत पनि ध्यानपूर्वक हेर्नु हो।