कोलेस्ट्रोल कति घातक? जोखिम बुझौँ, समयमै नियन्त्रण गरौँ

एड्रियन मर्सर

कोलेस्ट्रोल आफैँमा शरीरका लागि विष होइन। कोषिका, केही हर्मोन र पित्त रस बनाउन शरीरलाई यसको आवश्यकता पर्छ। शरीरले चाहिने अधिकांश कोलेस्ट्रोल आफैँ बनाउँछ। समस्या रगतमा यसको मात्रा असन्तुलित हुँदा, विशेषगरी कम घनत्वको लिपोप्रोटिन अर्थात् ‘एलडीएल’ बढ्दा देखिन्छ। धेरै एलडीएल धमनीको भित्तामा जमेर बोसोयुक्त तह बनाउँछ। समयसँगै रक्तनली साँघुरिन वा बन्द हुन सक्छ, जसले हृदयाघात, मस्तिष्कघात र हातखुट्टामा रक्तसञ्चारको समस्या निम्त्याउन सक्छ।

यसको खतरा यही हो—कोलेस्ट्रोल बढ्दा प्रायः कुनै लक्षण देखिँदैन। मानिस आफू स्वस्थ छु भन्ने ठानिरहेको हुन सक्छ, जबकि धमनीमा असर बिस्तारै बढिरहेको हुन्छ। धेरैले नियमित रगत परीक्षण गर्दा वा हृदयाघात अथवा मस्तिष्कघात भएपछि मात्र आफ्नो अवस्था थाहा पाउँछन्। त्यसैले लक्षण पर्खेर बस्नु सुरक्षित उपाय होइन।

के जाँच्ने?

कोलेस्ट्रोलको अवस्था बुझ्न रगतको वसाचाप परीक्षण गरिन्छ। यसमा कुल कोलेस्ट्रोल, एलडीएल, उच्च घनत्वको लिपोप्रोटिन अर्थात् ‘एचडीएल’ र ट्राइग्लिसेराइड जाँचिन्छ। एचडीएलले अतिरिक्त कोलेस्ट्रोललाई कलेजोमा पुर्‍याउन सहयोग गर्छ। ट्राइग्लिसेराइड रगतमा पाइने अर्को प्रकारको बोसो हो। त्यसैले कुल कोलेस्ट्रोलको एउटा अङ्क मात्र हेरेर जोखिम ठहर गर्नु पर्याप्त हुँदैन। उमेर, रक्तचाप, मधुमेह, धूमपान, पारिवारिक इतिहास र पहिले हृदयाघात वा मस्तिष्कघात भएको छ कि छैन भन्ने पक्षसँगै नतिजा बुझ्नुपर्छ।

कतिपय अवस्थामा परीक्षणअघि केही समय खाना नखाई बस्नुपर्ने हुन सक्छ; सबै परीक्षणका लागि यो अनिवार्य हुँदैन। प्रयोगशाला वा चिकित्सकले दिएको निर्देशन पालना गर्नुपर्छ। कति पटक जाँच गर्ने भन्ने कुरा पनि व्यक्तिको उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र जोखिमअनुसार चिकित्सकसँग तय गर्नुपर्छ। मधुमेह, मुटु वा रक्तनलीको रोग, परिवारमा कम उमेरमै हृदयाघात भएको इतिहास वा पहिले नै उच्च कोलेस्ट्रोल देखिएको अवस्था भए परीक्षणबारे चिकित्सकसँग विशेष रूपमा परामर्श गर्नु उचित हुन्छ।

जोखिम कसरी बढ्छ?

धेरै चिल्लो मासु, घिउ, नौनी, बोसोयुक्त दुग्ध पदार्थ र औद्योगिक रूपमा तयार गरिएका केही खानेकुरामा पाइने संतृप्त तथा ट्रान्स बोसोले एलडीएल बढाउन सक्छ। शारीरिक निष्क्रियता, बढी तौल, धूमपान, अत्यधिक मदिरा सेवन र असन्तुलित खानपानले पनि रक्तवसाको अवस्थालाई बिगार्न सक्छ। परिवारबाट सर्ने वंशाणुगत कारणले पनि कोलेस्ट्रोल निकै बढ्न सक्छ। मधुमेह, थाइराइडको कम सक्रियता, दीर्घकालीन मिर्गौला वा कलेजोका समस्या र केही औषधिले समेत असर पार्न सक्छन्। त्यसैले जीवनशैली सुधार महत्त्वपूर्ण भए पनि सबै उच्च कोलेस्ट्रोलको कारण खानपान मात्र हुँदैन।

ट्राइग्लिसेराइड धेरै बढेको अवस्था पनि बेवास्ता गर्नु हुँदैन। यसको मात्रा पाँच सय मिलिग्राम प्रति डेसिलिटरभन्दा माथि पुगेमा अग्न्याशयमा अचानक सुन्निने समस्या अर्थात् तीव्र अग्न्याशयशोथको जोखिम बढ्न सक्छ। यस्तो नतिजा आएमा आफैँ औषधि वा घरेलु उपचार सुरु नगरी चिकित्सकसँग शीघ्र परामर्श गर्नुपर्छ।

नियन्त्रणका व्यावहारिक उपाय

खानामा सागसब्जी, फलफूल, दाल, गेडागुडी, साबुत अन्न र रेसायुक्त खानेकुरा बढाउनु उपयोगी हुन्छ। बोसोयुक्त मासु, घिउ, नौनी, धेरै चिल्लो दुग्ध पदार्थ, तारेका परिकार र अत्यधिक प्रशोधित खानेकुरा घटाउनुपर्छ। तेललाई स्वस्थ भनेर आवश्यकताभन्दा बढी प्रयोग गर्नु पनि उचित हुँदैन; मात्रा र समग्र खानाको सन्तुलन दुवै महत्त्वपूर्ण छन्। ट्रान्स बोसो भएका खानेकुरा सकेसम्म त्याग्नुपर्छ। मदिरा सेवन गर्ने बानी भए घटाउने वा छोड्नेबारे स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिन सकिन्छ।

नियमित शारीरिक गतिविधिले मुटु र रक्तनलीको स्वास्थ्यमा मद्दत गर्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले वयस्कलाई सातामा कम्तीमा एक सय पचासदेखि तीन सय मिनेटसम्म मध्यम तीव्रताको शारीरिक गतिविधि गर्न सुझाएको छ। हिँडाइबाट सुरु गरेर बिस्तारै समय र गति बढाउन सकिन्छ। लामो समय लगातार बसेर काम गर्ने बानी घटाउनु, तौल स्वस्थ सीमामा राख्नु र धूमपान त्याग्नु पनि जोखिम नियन्त्रणका महत्त्वपूर्ण उपाय हुन्। आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था वा शारीरिक क्षमताले व्यायाम सीमित गर्ने भए कस्तो गतिविधि उपयुक्त हुन्छ भनेर चिकित्सकसँग सोध्नुपर्छ।

औषधि चाहिन्छ कि चाहिँदैन?

सबैलाई कोलेस्ट्रोल घटाउने औषधि चाहिन्छ भन्ने हुँदैन। औषधि सुरु गर्ने निर्णय कोलेस्ट्रोलको नतिजा मात्र हेरेर होइन, हृदयाघात वा मस्तिष्कघातको समग्र जोखिमका आधारमा गरिन्छ। पहिले नै मुटुरोग वा मस्तिष्कघात भएका, मधुमेह वा अन्य उच्च जोखिम भएका, अथवा जीवनशैली परिवर्तनपछि पनि एलडीएल उच्च रहेका व्यक्तिलाई चिकित्सकले औषधि सिफारिस गर्न सक्छन्। स्टाटिन औषधि एलडीएल घटाउन र हृदयाघात तथा मस्तिष्कघातको जोखिम कम गर्न व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ। आवश्यकताअनुसार चिकित्सकले अन्य औषधि पनि रोज्न सक्छन्।

औषधि खाँदा मांसपेशी दुख्ने वा कमजोरीजस्ता समस्या देखिएमा चिकित्सकलाई जानकारी दिनुपर्छ। आफूखुसी औषधि बन्द गर्नु वा मात्रा फेरबदल गर्नु हुँदैन; आवश्यक परे चिकित्सकले मात्रा मिलाउन वा अर्को विकल्प दिन सक्छन्। “प्राकृतिक” भन्दै बिक्री गरिने पूरक पदार्थले औषधिको ठाउँ लिन्छ भन्ने प्रमाणित हुँदैन। यस्ता पदार्थ पनि औषधिसँग प्रतिक्रिया गर्न सक्छन्, त्यसैले प्रयोगअघि स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह गर्नु राम्रो हुन्छ।

वंशाणुगत जोखिमलाई नछुटाऔँ

परिवारका सदस्यमा कोलेस्ट्रोल अत्यधिक भएको वा कम उमेरमै हृदयाघात भएको इतिहास छ भने वंशाणुगत रूपमा कोलेस्ट्रोल बढ्ने अवस्था हुन सक्छ। यस्तो समस्या कम उमेरमै देखिन सक्छ र स्वस्थ खानपानले मात्र नियन्त्रण नहुन सक्छ। परिवारमा यस्ता घटना भए चिकित्सकलाई जानकारी दिनु र आवश्यक परे नजिकका सदस्यको जाँचबारे सोध्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

कोलेस्ट्रोल आफैँले सामान्यतया तत्काल छाती दुखाउँदैन; यसको असर वर्षौँसम्म चुपचाप बढ्न सक्छ। तर छातीमा च्यापिएको वा दबाब परेको जस्तो पीडा, सास फेर्न कठिनाइ, चिसो पसिना वा अचानक अनुहार बाङ्गिनु, हात कमजोर हुनु र बोली अस्पष्ट हुनुजस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्त आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।

कोलेस्ट्रोलको जोखिम डराएर मात्र घट्दैन; समयमै जाँच, नतिजाको सही अर्थ बुझाइ, व्यवहारिक खानपान, नियमित गतिविधि र आवश्यक परे चिकित्सकीय उपचारबाट घट्छ। आफ्नो स्वास्थ्यको अवस्था थाहा पाउन र व्यक्तिगत लक्ष्य तय गर्न रगत परीक्षणको नतिजा स्वास्थ्यकर्मीसँग छलफल गर्नु नै सबैभन्दा जिम्मेवार पहिलो कदम हो।