चिनियाँ सञ्चारमाध्यममा नेपाली प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमण: ‘सन्तुलनको परीक्षा’ र बीआरआईको छाया

पासाङ ल्हामु
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमणलाई चिनियाँ सञ्चारमाध्यम र विश्लेषकहरूले नेपालको ‘कूटनीतिक सन्तुलन’को परीक्षाका रूपमा हेरेका छन्। चिनियाँ आधिकारिक मिडियाले भ्रमणबारे सीधा व्यापक विश्लेषण नगरे पनि, चिनियाँ राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल र विज्ञहरूको टिप्पणीले नेपालको भारत भ्रमणलाई चीन–भारतबीचको प्रभाव संघर्ष र बीआरआई परियोजनाको प्रगतिसँग जोडेर बुझेको देखिन्छ।
‘सन्तुलन’ को सन्देश: भारत जानुअघि चीनतर्फ
चिनियाँ विदेश मन्त्रालयसँग आबद्ध ‘साउथ एसिया स्टडीज’को सामाजिक सञ्जाल पोस्टका अनुसार, प्रधानमन्त्री शाह भारत प्रस्थान गर्नुअघि नै सत्तारूढ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)का २० सांसदको टोली चीन भ्रमणमा गएको थियो। सो टोलीले बीआरआईका विषयमा चिनियाँ अधिकारीहरूसँग छलफल गर्ने र नेपालमा अलपत्र परेका परियोजनाहरूबारे जानकारी लिने काम गरेको थियो। यसलाई चिनियाँ पक्षले ‘दुई ठूला छिमेकीबीच सन्तुलन कायम राख्ने प्रयास’ का रूपमा व्याख्या गरेको छ । सोही पोस्टमा भनिएको छ, “नेपाल व्यापार, ऊर्जा र पारवहनमा भारतमाथि निर्भर छ, तर चिनियाँ लगानी र विकास सहायता पनि चाहन्छ। सरकार कूटनीतिक सन्तुलनको चुनौतीसँग जुधिरहेको छ” ।
ग्लोबल टाइम्सको फ्रेम: ‘परम्परा तोड्ने’ राजनीति
चिनियाँ सरकारी अखबार ‘ग्लोबल टाइम्स’ले यसअघि नै नेपाली प्रधानमन्त्रीहरूले भारत भन्दा पहिले चीन भ्रमण गर्ने प्रवृत्तिलाई ‘परम्परा तोड्ने’ कदमका रूपमा व्याख्या गर्दै आएको छ। पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको चीन भ्रमणका क्रममा ग्लोबल टाइम्सले लेखेको थियो, “ओलीले चौथो पटक प्रधानमन्त्री बनेपछि पहिलो विदेश भ्रमणका रूपमा भारत नभई चीन रोज्नु ‘अप्रत्याशित होइन, बरु दक्षिण एसियाली देशहरूको बढ्दो नीतिगत विकल्पको प्रतिबिम्ब हो’” । यसले चिनियाँ मिडियाले नेपालको विदेश नीतिलाई ‘भारतबाट टाढिँदै चीनतर्फ ढल्किने’ प्रक्रियाका रूपमा हेर्ने गरेको संकेत गर्छ। तर, प्रधानमन्त्री शाहले भने पहिलो द्विपक्षीय भ्रमण भारतबाट गरेर उक्त ‘प्रवृत्ति’लाई तोडेका छन्, जसलाई चिनियाँ विश्लेषकहरूले नेपालको ‘स्वतन्त्र तटस्थता’को अभ्यासका रूपमा पनि लिएका छन्।
बीआरआईको छाया र चीनको ‘काउन्टर’ कूटनीति
प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा चीनले उनलाई बेइजिङ भ्रमणका लागि कूटनीतिक पहल तीव्र बनाएको समाचारले चिनियाँ चासोको प्रकृति स्पष्ट पार्छ। नेपाली सञ्चारमाध्यमका अनुसार, चिनियाँ राजदूत झाङ माओमिङले अर्थमन्त्री र परराष्ट्रमन्त्रीसँग भेट गरी प्रधानमन्त्री शाहलाई चीन भ्रमणको प्रस्ताव राखेका थिए। चीनको मुख्य चासो ‘बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई)’ कार्यान्वयन रहेको बताइएको छ । यसअघि प्रधानमन्त्री शाहले पदभार ग्रहण गर्नेबित्तिकै चीनले भ्रमणको निम्तो दिए पनि उनले एक वर्षसम्म कुनै पनि देशको भ्रमण नगर्ने बताएका कारण स्थगित भएको थियो । अहिले भारत भ्रमणको तयारी भइरहेका बेला चीनले पुनः पहल थालेको घटनाले नेपालको भारततर्फको झुकावलाई सन्तुलन गर्न चीन उत्सुक रहेको देखाउँछ।
चिनियाँ भाषी विश्लेषण: ‘परीक्षण यात्रा’
चिनियाँ भाषामा प्रकाशित एक विश्लेषणात्मक लेखले प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमणलाई ‘नयाँ नेपाल, पुरानो छिमेकी’ को ‘परीक्षण यात्रा’ भनेको छ। उक्त लेखमा भनिएको छ, “शाहको भारत भ्रमणले सम्बन्ध सुधारको आशा जगाएको छ, जुन नेपालको नयाँ पुस्ताका राजनीतिक नेतृत्व र उसको विशाल छिमेकीबीचको पहिलो उच्चस्तरीय अन्तरक्रिया हो” । लेखले नेपाल–भारतबीचको व्यापार घाटा, सीमा विवाद र जलविद्युत् सहकार्यजस्ता विषयलाई पनि समेटेको छ। यसले चिनियाँ विश्लेषकहरूले नेपालको भारत भ्रमणलाई केवल द्विपक्षीय घटनाका रूपमा नभई क्षेत्रीय भूराजनीतिक सन्तुलनको महत्त्वपूर्ण अंगका रूपमा मूल्याङ्कन गरेको देखाउँछ।
निष्कर्ष: चीनको नजरमा ‘सन्तुलन’ नै मुख्य कथा
समग्रमा, चिनियाँ सञ्चारमाध्यम र विश्लेषकहरूले नेपाली प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणलाई नेपालको ‘कूटनीतिक सन्तुलन’ को परीक्षाका रूपमा हेरेका छन्। चीनले नेपालको भारतसँगको निकटतालाई रोक्न नसके पनि, बीआरआई परियोजना र उच्चस्तरीय भ्रमणको प्रस्तावमार्फत आफ्नो प्रभाव कायम राख्न खोजिरहेको छ। नेपालले भारतसँगको सम्बन्ध सुधार गर्दै चीनसँगको लगानी सम्बन्धलाई पनि अघि बढाउने ‘दोहोरो सन्तुलन’ को रणनीति अपनाएको चिनियाँ पक्षको बुझाइ छ, र यही बुझाइले उनीहरूको विश्लेषणको केन्द्रीय सूत्र बनेको छ।





