ईजरायल – इरान द्वन्द्व: सैन्य प्रविधि, भू-राजनीति र भविष्यको जोखिम

# मुना चन्द

मध्यपूर्वी मिडियाका प्रतिवेदनहरू अनुसार, इरानले आफ्नो उन्नत बैलिस्टिक मिसाइल “सजिल” (Sajil) को सहायताले हमला गर्ने (वा युद्ध परीक्षण गर्ने) प्रयास गरेको थियो। यस मिसाइलको विशेषता यसको “डिटेचेबल वारहेड” (अलग गर्न सकिने शीर्ष भाग) हो, जसले यसलाई अवरोधन गर्न अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण बनाउँछ। यस प्रविधिले मिसाइललाई उड्ने बेलामै आकृति परिवर्तन गर्न र आकाशमा धेरै लक्ष्यहरू सिर्जना गर्न सक्ने बनाउँछ, जसले गर्दा पारम्परिक एयर डिफेन्स प्रणालीहरूका लागि यसलाई ट्रयाक गर्न र नष्ट गर्न गाह्रो हुन्छ।

इजरायली रक्षा बलहरू (आइडिएफ) यस हमलाको लागि तयार थिए। सोसल मिडियामा प्रसारित भिडियोहरूले देखाएअनुसार, इजरायलले आफ्नो उच्च-स्तरीय एन्टी-बैलिस्टिक मिसाइल प्रणाली “हेट्ज-३” (Arrow 3) को सहायता लियो। यो प्रणाली विशेष गरी दूरदराज (हजारौं किलोमिटर सम्म) सम्म पुग्न सक्ने र इन्टरकण्टिनेन्टल बैलिस्टिक मिसाइल (आइसीबिएम) जस्ता खतराहरूको लागि डिजाइन गरिएको हो। यसको सबैभन्दा प्रभावकारी विशेषता यसको अवरोधन क्षमता हो: हेट्ज-३ ले पृथ्वीको वायुमण्डलभन्दा माथि, लगभग १०० किलोमिटर (६२ माइल) को उचाइमा आक्रमणकारी मिसाइलहरूलाई नष्ट गर्न सक्छ। यो “एक्सो-एट्मोस्फेरिक” अवरोधन हो, जहाँ प्रणालीले अत्यधिक गतिमा (हाइपरसोनिक) यात्रा गर्ने मिसाइलको वारहेडलाई सिधै टकराएर नष्ट पार्छ।

यदि इरानले वास्तवमै सजिल मिसाइल प्रयोग गरेको र हेट्ज-३ ले यसलाई सफलतापूर्वक अवरोधन गरेको भए, यो घटना हेट्ज-३ प्रणालीको लागि एक अत्यन्त प्रभावशाली विज्ञापन हो। यसले केवल इजरायलको वायु रक्षा क्षमतालाई नै बलियो बनाएको छैन, तर युरोपेली राष्ट्रहरूमा यसको प्रति रुचि पनि बढाएको छ। जर्मनी जस्ता देशहरूले पहिल्यै आफ्ना पुरानो र कम प्रभावकारी एयर डिफेन्स सिस्टमहरू (जस्तै प्याट्रियट) लाई प्रतिस्थापन गर्न हेट्ज-३ लाई एक व्यवहार्य विकल्पको रूपमा हेर्दै आएका छन्। यस सफल अवरोधनपछि हेट्ज-३ को निर्यात बजार अझ बढ्ने सम्भावना छ। यस सन्दर्भमा, यो कुरा पनि आश्चर्यजनक हुने छैन कि युद्धग्रस्त यूक्रेनले आफ्नो वायु रक्षा ढोकालाई मजबूत बनाउन, विशेष गरी रुसी बैलिस्टिक मिसाइलहरूबाट आफ्ना ठूला शहरहरू र महत्त्वपूर्ण सैन्य लक्ष्यहरूको रक्षा गर्न हेट्ज-३ जस्ता उन्नत प्रणालीहरू खोज्न सक्छ।

इजरायल र इरान बीचको द्वन्द्वले एक खतरनाक नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको देखिन्छ। दुवै पक्षहरूले “क्रान्ति राजधानीबाटै सुरु हुन्छ” भन्ने तर्कलाई बुझेका छन्। यसैले, पहिले एकअर्काको आणविक सुविधाहरू (अनुसन्धान केन्द्र, उत्पादन साइटहरू) मा आक्रमणहरूको आदानप्रदान पछि, अब दुवै पक्षहरूले आक्रमणहरू एकअर्काको राजधानीमा केन्द्रित गर्न थालेका छन्। इजरायलले तेहरानमा सरकारी भवनहरू र कानून लागू गर्ने निकायहरू (जस्तै आइआरजीसी अड्डाहरू, खबरहरू अनुसार मोसादको सहयोगी सुविधाहरू) मा हमला गर्ने रणनीति अवलम्बन गरेको छ। इजरायलको दीर्घकालीन लक्ष्य स्पष्ट देखिन्छ: तेहरानमा अराजकता र अशान्ति फैलाउनु। यदि यो रणनीति इच्छित परिणाम नदिने हो भने, इजरायलले आक्रमणहरू अझ बढी निर्मम हुने गरी विस्तार गर्न सक्छ। यसले सामाजिक सुविधाहरू (स्कूल, अस्पतालहरू – हालसम्म यी स्पष्ट लक्ष्य भएका छैनन् तर जोखिम बढेको छ) र जीवनरक्षक आधारभूत संरचनाहरू (बिजुली, पानी आपूर्ति, सञ्चार प्रणाली) लाई निशाना बनाउने खतरा बढाउँछ।

इरानको सजिल मिसाइल हमला र इजरायली हेट्ज-३ प्रणालीको सफल अवरोधनले मध्यपूर्वमा सैन्य प्रविधिको होडबाजीलाई उजागर गरेको छ। हेट्ज-३ को प्रभावकारिताले इजरायलको रक्षा क्षमतालाई ठूलो बल प्रदान गर्दै यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा एक आकर्षक उत्पाद बनाएको छ। तर, द्वन्द्वको मूल चिन्ता यही हो कि दुवै पक्षहरूले एकअर्काको केन्द्रीय सत्ता र राजधानीमा नै आँखा टिकाएका छन्। यो परस्पर विनाशको रणनीतिले क्षेत्रीय अशान्ति र मानवीय दुःखको चक्रलाई अझ गहिरो र भयावह बनाउने जोखिम बढाएको छ। यो द्वन्द्व कहाँ जान्छ भन्ने कुरा अहिले अनुमान गर्न गाह्रो छ, तर राजधानीहरूमा केन्द्रित आक्रमणहरूको यो नयाँ चरणले समग्र मध्यपूर्वका लागि गम्भीर र अप्रत्याशित परिणामहरू ल्याउन सक्नेछ।