IOMed: नेपालको शान्ति-कूटनीतिक अभियानमा नयाँ सेतु
# मुना चन्द
अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थता संगठन (IOMed) को स्थापनाले विश्वशान्तिमा नेपालको सक्रिय भूमिका र देशका लागि ऐतिहासिक अवसर खोल्नेछ। ३० मे २०२५ मा हङकङमा ३३ संस्थापक सदस्य राष्ट्रहरूद्वारा स्थापित यो पहिलो अन्तरसरकारी मध्यस्थता निकायले विकासशील राष्ट्रहरूलाई न्यायप्रविहीन अन्तर्राष्ट्रिय विवाद प्रणालीबाट मुक्ति दिलाउँछ।
नेपालका लागि राम्रा सम्भावनाहरू: हिमालय क्षेत्रीय विवाद समाधानमा भूमिका खेल्नसक्छ। कोशी, गण्डकी जस्ता नदी आयोजनावर भारतसँग उत्पन्न जलविज्ञान सम्बन्धी तनाव IOMed मार्फत प्राविधिक मध्यस्थताद्वारा समाधान हुन सक्छ। चीन-नेपाल आर्थिक करिडोर जस्ता बृहत आयोजनामा लगानीकर्ता-सरकार बीच उत्पन्न विवादको शीघ्र समाधान गर्न सकिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घ शान्तिसेनामा सबैभन्दा बढी सैनिक योगदान पुर्याएको देशको रूपमा नेपाली अनुभवले IOMed मा “शान्ति मध्यस्थता” को नयाँ मोडेल विकास गर्न मद्दत गर्नसक्छ।
विश्वशान्तिमा नेपालको ऐतिहासिक योगदानलाई संस्थागत गर्दै: नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घका १४ शान्ति अभियानहरूमा हजारौं सैनिक तैनाथ गरी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा “तटस्थ मध्यस्थ” को प्रतिष्ठा कमाएको छ। IOMed को रूपमा नेपालले यस अनुभवलाई संरचनात्मक रूपमा प्रयोग गर्न सक्नेछ। हिमाली क्षेत्रका जलवायु, जलस्रोत र सीमा विवाद समाधानमा विशेषज्ञ योगदान पुर्याउन सकिन्छ। काठमाडौंमा IOMed को क्षेत्रीय शाखा स्थापना गरी दक्षिण एसियाली मध्यस्थहरू लागि क्षमता निर्माण गर्न सकिन्छ। “सैन्य शक्ति भन्दा वार्ता” (Force of Argument, not Argument of Force) को नेपाली कूटनीतिक दर्शनलाई वैश्विक मान्यता दिलाउन भूमिका खेल्न सकिन्छ।
नेपालले IOMed सदस्यताद्वारा अन्तर्राष्ट्रिय कानून निर्माणमा सीधा भागीदारी पाउनेछ। जसले विशेषगरी भारत वा चीनसँग उत्पन्न व्यापार विवादहरू समाधान गर्न मद्दत गर्छ। यसले दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (SAARC) लाई पुनर्जीवन दिन पनि सक्छ। तर सावधानी पनि आवश्यक छ। नेपालले चीन-भारत बीचको जटिल भूराजनीतिमा IOMed माध्यमबाट पारदर्शी भूमिका खेल्नुपर्ने हुन्छ। सरकारले संसदीय स्वीकृति र जनसहमतिद्वारा IOMed सम्झौतालाई वैधता प्रदान गर्नु जरुरी हुन्छ।
IOMed को “शान्तिको बीउ” ले नेपाललाई विश्व मञ्चमा कूटनीतिक प्रभुत्व बढाउने सुनौलो अवसर दिएको छ। जस्तो कि विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता भरतले बताए, “नेपालले विश्वशान्तिको नक्सामा आफ्नो ऐतिहासिक स्थान कायम गर्दै यस अभिनव संस्थाको माध्यमबाट मानवता सेवाको अर्को अध्याय थाल्नेछ”। यो केवल विवाद समाधानको माध्यम होइन, नेपाली परराष्ट्र नीतिको “सहअस्तित्वको दर्शन” लाई विश्वव्यापी अभ्यासमा परिणत गर्ने मार्ग हो।
मध्यस्थताको कला नेपाली संस्कृतिमा गहिराे छ। ‘झगडा मेटाउने, मन मिलाउने’ भन्ने नेपाली जनजीवनको बानीले नै विश्वलाई शान्तिपूर्ण जीवन बाँच्ने ज्ञान सिकाउन सक्छ।
