राजा महेन्द्र: राष्ट्रनिर्माण, सामाजिक क्रान्ति र कुटनीतिक दूरदर्शिताको प्रतीक

# लक्की चन्द

नेपालको आधुनिक इतिहासमा राजा महेन्द्र बीर बिक्रम शाहदेवको नाम गहिरो अर्थ राख्छ। उनको शासनकाल (१९५५-१९७२) नेपालको भौगोलिक सीमाभन्दा पनि ठूलो सामाजिक, कानुनी र अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा भएको परिवर्तनको कालखण्ड थियो। आजभन्दा ठीक ६२ वर्षअघि, २०२० साल भदौ १ गते, राजा महेन्द्रले “नयाँ मुलुकी ऐन” जारी गरेर देशलाई एउटा क्रान्तिकारी कानुनी र सामाजिक सुधारको यात्रामा लगाए। यो नै उनको देशभक्ति, राष्ट्रिय एकताको दृष्टि र नेपालको स्वतन्त्र अस्तित्वलाई अक्षुण्ण राख्ने अटल प्रतिबद्धताको ज्वलन्त प्रमाण हो। आजको समकालीन नेपालसँग तुलना गर्दा, राजा महेन्द्रको योगदानलाई विशेष गरी सामाजिक न्यायको आधार स्थापना, अन्तर्राष्ट्रिय कुटनीतिमा सन्तुलन कायम गर्ने कुशलता र छिमेकी सम्बन्धको जटिलतालाई व्यवस्थापन गर्ने सफलतालाई महत्त्वपूर्ण रूपमा हेर्नुपर्छ।

नयाँ मुलुकी ऐन: सामाजिक क्रान्तिको आधारशिला

२०१७ सालको संविधानपछि पञ्चायत प्रणालीको संस्थागत रूपमा सञ्चालन गर्ने उद्देश्यले जारी गरिएको नयाँ मुलुकी ऐनले केवल राजनीतिक ढाँचा मात्र होइन, नेपाली समाजको नै मूलभूत चरित्र परिवर्तन गर्ने काम गर्यो। यसले गरेका क्रान्तिकारी परिवर्तनहरूले आजसम्म नेपाली समाजलाई आकार दिइरहेका छन्:

· जातीय विभेदको प्रतिबन्ध: ऐनले कानुनी रूपमा जातपातको आधारमा हुने भेदभावलाई प्रतिबन्ध लगायो। यसले समान नागरिकताको संकल्पलाई कानुनी बल प्रदान गर्यो, जुन आजको संविधानको मूलभूत सिद्धान्त बनेको छ। समाजको मूलभूत संरचनामा व्याप्त यस कुरीतीलाई चुनौती दिनु राजा महेन्द्रको साहसिक रूपमा सामाजिक न्यायप्रतिको प्रतिबद्धताको प्रमाण थियो।
· बालविवाह र बहुविवाहको अन्त्य: ऐनले बालविवाहलाई कडाईले प्रतिबन्धित गरेको मात्र होइन, बहुविवाहलाई पनि गैरकानुनी घोषित गर्यो। यी प्रथाहरू नेपाली समाजमा सयौं वर्षदेखि चलिआएका थिए र महिला तथा बालबालिकाहरूको अधिकारको घोर उल्लङ्घन थिए। यसले महिला सशक्तिकरणको दिशामा ऐतिहासिक कदम चाल्यो, जसको आधारमा आज महिलाहरूले विभिन्न क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति गरेका छन्।
· एकरूप नागरिक ऐन: सबै जात, धर्म र वर्गका नागरिकहरूका लागि एकै प्रकारको कानुनी व्यवस्था (एकरूप नागरिक ऐन) लागू गर्नु राजा महेन्द्रको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक सुधार थियो। यसले कानुनी असमानताको ऐतिहासिक जंजीरलाई तोडेर समानताको सिद्धान्तलाई कानुनी रूप दियो। यही सिद्धान्तले गर्दा आजका नेपालीहरू, उनीहरूको पृष्ठभूमि जे भए पनि, कानुनको अगाडि समान छन्।
· आधुनिक कानुनी प्रणालीको स्थापना: नयाँ मुलुकी ऐनले नेपाललाई प्राचीन कानुनी परम्पराबाट निकाली आधुनिक कानुनी ढाँचा प्रदान गर्यो। यसले नागरिकका अधिकार र कर्तव्य, दण्ड विधान, नागरिक कानुन, सरकारी कामकाजको प्रक्रिया आदिको व्यवस्थित संहिताकरण गर्यो। यही आधुनिक कानुनी प्रणालीको नींवमा आजको नेपालको सम्पूर्ण न्यायिक तन्त्र खडा भएको छ।

यी सुधारहरू केवल कानुनी परिवर्तन मात्र थिएनन्। तिनले नेपाली समाजलाई मध्ययुगीन परम्पराबाट निकाली आधुनिक युगमा प्रवेश गराउने काम गरे। यसले सामाजिक समानताको भावना बलियो बनाउन मद्दत गर्यो र राष्ट्रिय एकताको भावना विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दियो। आज हामी जुन समतामूलक समाजको आकांक्षा गर्छौं, त्यसको बीउ राजा महेन्द्रको यसै नीतिले रोपेको थियो।

अन्तर्राष्ट्रिय कुटनीतिमा सन्तुलनको कला: स्वतन्त्रताको सुदृढीकरण

राजा महेन्द्रको कुटनीतिक दूरदर्शिता र कुशलतालाई विश्वसामुकै प्रशंसा भएको थियो। उनी शीतयुद्धको जटिल अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा नेपालको स्वतन्त्रता, सम्प्रभुता र राष्ट्रिय हितलाई अक्षुण्ण राख्न असाधारण रूपमा सफल भए।

· विश्वशक्तिहरूलाई सन्तुलनमा राख्ने क्षमता: राजा महेन्द्रले “समानता” (Equidistance) को नीतिलाई सिद्धान्त र व्यवहार दुवै स्तरमा कार्यान्वयन गरे। उनले नेपाललाई सैन्य गुट (NATO, Warsaw Pact) वा शक्ति प्रतिस्पर्धी (अमेरिका, सोभियत सङ्घ, चीन) को कुनै पनि एक पक्षमा सामेल हुन नदिई बीचको मार्ग अपनाए। उनले दक्षिण एसियालाई शान्तिक्षेत्र घोषणा गर्ने पहल गरे, जसले शक्तिहरूको प्रतिस्पर्धाबाट यस क्षेत्रलाई अलग राख्न मद्दत गर्यो। यस सन्तुलन नीतिले गर्दा नेपालले दुवै पक्षबाट आर्थिक र तात्कालिक सहयोग प्राप्त गर्न सक्यो भने आफ्नो स्वतन्त्र निर्णय क्षमता कायम राख्यो। यो नीति नेपालको विदेश नीतिको आधारस्तम्भ बन्यो र आजसम्म कायम छ।
· छिमेकी भारतलाई व्यवस्थापन गर्ने सफलता: भारतसँगको सम्बन्ध नेपालको विदेश नीतिको सबैभन्दा जटिल पक्ष सधैं रह्यो। राजा महेन्द्रले यस सम्बन्धलाई “विशेष” मान्दथे तर “असमान” हुनबाट जोगाउन सतर्क थिए। उनले भारतसँगको मैत्रीपूर्ण सम्बन्धलाई कायम राख्दै नेपालको स्वतन्त्र निर्णय क्षमतालाई कुनै पनि हालतमा समर्पण गर्न अस्वीकार गरे। उनले नेपालको सुरक्षा र विकासका लागि आवश्यक सहयोग भारतबाट प्राप्त गर्ने कुशलतापूर्वक प्रयास गरे, साथै चीनसँग पनि सम्बन्ध विस्तार गरेर कुटनीतिक सन्तुलन कायम गरे। उनको कालमा भारत-नेपाल सम्बन्धमा तनावपूर्ण क्षणहरू आए तापनि उनले कूटनीतिक माध्यमबाट सदैव नेपालको हितलाई प्राथमिकता दिएर समाधान निकाल्न सफल भए। यसले नेपालको विदेश नीतिमा स्वाभिमान र आत्मनिर्भरताको भावना स्थापित गर्यो।

राजा महेन्द्रको योगदान र आजको नेपाल: तुलनात्मक दृष्टिकोण

राजा महेन्द्रको युग र आजको नेपालबीच तुलना गर्दा केही महत्त्वपूर्ण अन्तर र सातत्यहरू देखिन्छन्:

· सामाजिक न्यायको निरन्तरता: नयाँ मुलुकी ऐनले स्थापित गरेको जातीय भेदभावविरुद्धको कानुन, बालविवाह र बहुविवाह निषेध, र समान कानुनको सिद्धान्त आजको नेपालको संविधान र कानुनी प्रणालीको मुख्य आधार हो। आजका सामाजिक अभियानहरूले यही सिद्धान्तहरूलाई अझ बलियो बनाउने प्रयास गरिरहेका छन्।
· कुटनीतिक सन्तुलनको विरासत: राजा महेन्द्रको “यतारत” नीति आजसम्म नेपालको विदेश नीतिको मूलमन्त्र बनीरहेको छ। भारत र चीनबीचको जटिल भू-राजनीतिमा नेपालले आफ्नो स्वतन्त्र विदेश नीति कायम राख्न सकेकोमा उनले स्थापित गरेको सिद्धान्त र व्यवहारको ठूलो योगदान छ। छिमेकीसँगको सम्बन्ध व्यवस्थापनको चुनौती अझै पनि जटिल रहेको छ, तर राजा महेन्द्रले देखाएको दृढतापूर्ण तर व्यावहारिक दृष्टिकोण अहिले पनि प्रासंगिक छ।
· राजनीतिक प्रणालीमा परिवर्तन: राजा महेन्द्रको समयमा पञ्चायती प्रणाली थियो भने आज बहुदलीय लोकतन्त्र छ। यो एक मौलिक फरक हो। तर आजको लोकतन्त्रले राजा महेन्द्रले स्थापना गरेका सामाजिक न्याय, कानुनको शासन र राष्ट्रिय एकताका आधारभूत सिद्धान्तहरूमाथि नै निर्माण गरेको छ।
· विकासको चुनौती: राजा महेन्द्रको समयमा देशको आधारभूत संरचना (सडक, विद्युत, शिक्षा संस्थान) को स्थापना भयो। आजको चुनौती त्यही आधारमाथि निर्माण गरी आर्थिक विकासलाई गति दिनु, गरिबी न्यूनीकरण गर्नु र सुशासन कायम गर्नु हो। उनको समयमा केन्द्रीकृत प्रणालीले निर्णय गर्न सजिलो बनाउँथ्यो भने आजको संघीय संरचनामा यसमा चुनौतीहरू छन्।

निष्कर्ष: राष्ट्रनिर्माताको अमिट छाप

राजा महेन्द्र बीर बिक्रम शाहदेव केवल नेपालका राजा मात्र होइनन्, उनी एक दूरदर्शी राष्ट्रनिर्माता पनि थिए। भदौ १ गते, २०२० मा जारी गरिएको नयाँ मुलुकी ऐन उनको सबैभन्दा ठूलो र स्थायी योगदान हो। यसले नेपाली समाजको अवस्था नै बदल्यो, असमानताको प्राचीन बेडीलाई तोड्यो र आधुनिक कानुनी राज्यको नींव राख्यो। जातीय विभेदको प्रतिबन्ध, बालविवाह र बहुविवाहको अन्त्य, एकरूप नागरिक ऐन जस्ता कदमहरूले नेपाललाई सामाजिक न्याय र समानताको मार्गमा अग्रसर गर्यो। अन्तर्राष्ट्रिय कुटनीतिमा उनले देखाएको सन्तुलनको कला र छिमेकी भारतसँगको सम्बन्धलाई स्वाभिमानपूर्वक व्यवस्थापन गर्ने क्षमताले नेपालको स्वतन्त्र अस्तित्वलाई विश्वमापी सुदृढ बनायो।

आजको नेपाल, उसको सामाजिक विविधता, कानुनी संरचना र विदेश नीतिको मूलभूत ढाँचा राजा महेन्द्रको दूरदर्शिता र साहसिक निर्णयहरूमा नै आधारित छ। उनले ल्याएको सामाजिक क्रान्ति र कुटनीतिक सफलताले नेपाललाई सुदृढ बनाउन जुन आधार प्रदान गरे, त्यसलाई नै विकास गर्ने चुनौती आजको पुस्ताको हो। उनको देशभक्ति र राष्ट्रप्रतिको समर्पणको भावना नेपालीहरूका लागि सधैं प्रेरणाको स्रोत बनी रहनेछ। राजा महेन्द्रको विरासत भनेको नेपाली राष्ट्रियताको गौरव, स्वतन्त्रताको अभिलाषा र प्रगतिशील सुधारको अटुट इच्छाशक्तिको जिवन्त प्रतीक हो।