फाँसीवादको पराजय स्मरण गर्नु कुनै देशविरुद्धको कार्वाही होइन

# प्रेम सागर पाैडेल

नेपालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको चीन भ्रमणको क्रममा द्वितीय विश्वयुद्धमा फाँसीवादको पराजयको ८०औं वार्षिकोत्सवमा सहभागिता जनाउने सन्दर्भलाई लिएर केही मानिसहरूले यो कदमले नेपाल-जापान सम्बन्धमा प्रतिकूल असर पार्न सक्ने टिप्पणी गरेका छन्। तर, यस्तो धारणा एउटा गम्भीर गलत बुझाइमा आधारित छ। वास्तविकतामा, यो आयोजना एउटा ऐतिहासिक घटनाको संस्मरण मात्र हो, जसको उद्देश्य अहिलेको द्विपक्षीय सम्बन्धलाई कमजोर बनाउनु होइन, बरु ऐतिहासिक यथार्थलाई सम्मान गर्नु हो।

द्वितीय विश्वयुद्ध मानव इतिहासको सबैभन्दा विनाशकारी संघर्ष थियो, जुन १९३९ देखि १९४५ सम्म चलेको थियो। यो युद्ध धुरी राष्ट्रहरू (जर्मनी, इटली र जापान) र मित्र राष्ट्रहरू (संयुक्त राज्य अमेरिका, सोवियत संघ, चीन, युनाइटेड किंगडम र अन्य) बीच लडिएको थियो। यस युद्धमा अनुमानित ८ करोड ५० लाख मानिसहरूको ज्यान गएको थियो, जुन त्यतिबेलाको विश्व जनसंख्याको लगभग ३ प्रतिशत हो। एशियामा, जापानले चीनमा क्रूर आक्रमण गरेको थियो, जसको परिणामस्वरूप करिब ३ करोड ५० लाख चिनियाँ नागरिकहरूको मृत्यु भएको थियो। जापानी सेनाहरूले नान्जिङ नरसंहार जस्ता मानवताविरोधी अपराधहरू गरेका थिए। यसै कारणले, जापानी आक्रमणकारीहरूको पराजयलाई केवल चीनको लागि मात्र होइन, बरु सम्पूर्ण मानवताको लागि एउटा महत्वपूर्ण विजयको रूपमा लिइन्छ।

विश्वका धेरै देशहरूले द्वितीय विश्वयुद्धको समापन र फाँसीवादको पराजयलाई विभिन्न रूपमा सम्झना गर्छन्। उदाहरणका लागि, रूसले हरेक वर्ष ९ मेमा “विजय दिवस” मनाउँछ, जुन नाजी जर्मनीको आत्मसमर्पणलाई सम्झना गर्छ। संयुक्त राज्य अमेरिका र युरोपले “विजय दिवस” ८ मे लाई ऐतिहासिक महत्वको रूपमा मनाउँछन्। जापानले १५ अगस्तमा “युद्ध समाप्ति दिवस” मनाउँछ, तर यसलाई विजयको रूपमा होइन, बरु शान्ति र स्मरणको रूपमा मनाउँछ। यो महत्वपूर्ण छ कि अमेरिका जस्ता देशहरू, जसको जापानसँग अत्यधिक निकट सम्बन्ध छ र गहिरो सैनिक सहयोग छ, तिनीहरू पनि हरेक वर्ष जापानमाथि विजयको उत्सव मनाउँछन्। त्यस्तैगरी, दक्षिण कोरिया र फिलिपिन्स जस्ता देशहरू, जसको जापानसँग हाल राम्रो सम्बन्ध छ, तिनीहरूले पनि प्रत्येक वर्ष जापानलाई पराजित गरेको उत्सव मनाउने गरेका छन्।

नेपालले द्वितीय विश्वयुद्धमा प्रत्यक्ष रूपमा भाग लिएको थिएन, तर यस संघर्षमा देशको महत्वपूर्ण योगदान थियो। अनुमानित २ लाख ५० हजार नेपाली योद्धाहरू बेलायती सेनामा भर्ती भएर लडेका थिए। तिनीहरूमध्ये करिब ३० हजारले आफ्नो ज्यान गुमाएका थिए भने २३ हजार भन्दा बढी घाइते वा बेपत्ता भएका थिए। यो नेपालको लागि एउटा ठूलो बलिदान थियो, किनभने त्यतिबेला नेपालको जनसंख्या मात्र करिब ७० लाख थियो। यो बलिदानले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्यायसँग जोड्छ र द्वितीय विश्वयुद्धको स्मरणमा नेपालको आफ्नै ऐतिहासिक हित राख्छ।

ऐतिहासिक घटनाहरूलाई सम्झना गर्नु र वर्तमानमा राम्रो द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम गर्नु एकअर्काको विरोधी कुरा होइनन्। उदाहरणका लागि, जर्मनीले द्वितीय विश्वयुद्धको क्रममा गरेका क्रूरताको लागि औपचारिक रूपमा माफी मागेको छ र यसलाई सम्झना गर्छ, तैपनि यसले युरोपेली देशहरूसँग बलियो सम्बन्ध कायम गर्न सफल भएको छ। नेपाली नेताहरूले बेलायत विरुद्ध भारतको संघर्षको विजय उत्सवको रूपमा हुने स्वतन्त्रता दिवसमा दर्जनौं पटक भाग लिएका छन्, तर यसले नेपाल-ब्रिटेन सम्बन्धमा कुनै नकारात्मक असर गरेको छैन। यसैप्रकारले, नेपाली प्रधानमन्त्रीले चीनमा भएको फाँसीवाद विरोधी विजयको ८०औं वार्षिकोत्सवमा सहभागिता जनाउनुले नेपाल-जापान सम्बन्धमा कुनै नकारात्मक असर पार्ने सम्भावना छैन, किनभने जापानले आफैं युद्धपछिको समयमा “शान्ति राष्ट्र”को रूपमा आफ्नो पहिचान बनाएको छ र विश्वसमुदायसँग मिलेर काम गर्छ।

द्वितीय विश्वयुद्धको स्मरण केवल कुनै एक देश वा समूहको विरुद्धमा होइन, बरु मानव इतिहासको सबैभन्दा अंधकारमय समयमा भएको साझा संघर्ष र बलिदानको बारेमा हो। यो एउटा सम्झना हो कि फाँसीवाद, सैन्यवाद र साम्राज्यवादले मानवतालाई कति नराम्रो परिणाम दिनसक्छ। नेपाली प्रधानमन्त्रीको सहभागिताले यस ऐतिहासिक सत्यलाई सम्मान गर्छ साथै नेपाली योद्धाहरूको बलिदानलाई पनि सम्झना गर्छ, जसले आफ्नो ज्यान बलिदान गरेर विश्वशान्तिको लागि योगदान दिएका थिए। यो गलत धारणा हो कि ऐतिहासिक सत्यलाई सम्झना गर्नाले आधुनिक राजनीतिक सम्बन्धहरूलाई कमजोर बनाउँछ। वास्तविकतामा, इतिहासबाट सिक्ने र भविष्यमा यस्ता त्रासदीहरू दोहोरिनबाट रोक्ने संकल्प नै यस्ता समारोहहरूको वास्तविक उद्देश्य हो। नेपालले चीनसँगको द्विपक्षीय सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउने साथै जापानसँगको आधुनिक मैत्रीपूर्ण सम्बन्धलाई पनि कायम राख्न सक्छ, किनभने ऐतिहासिक सत्यलाई स्वीकार गर्नु र वर्तमानमा सहयोग गर्नु एकअर्काको पूरक हुन सक्छन्।

अन्तमा, नेपालले आफ्नो विदेश नीतिमा “सबैका साथ मैत्री, कसैप्रति शत्रुता नभएको” सिद्धान्तलाई अंगीकार गरेको छ। यसैले, ऐतिहासिक घटनाहरूलाई सम्झना गर्नु र वर्तमानमा सबै देशहरूसँग राम्रो सम्बन्ध कायम गर्नु दुवै नेपालको विदेश नीतिका महत्वपूर्ण अंग हुन्। फाँसीवादको पराजयको स्मरण गर्नु कुनै देश विरुद्धको कार्वाही होइन, बरु मानवताको समान मूल्यहरू र शान्तिको लागि एउटा साझा प्रतिबद्धता हो।

(लेखक वरिष्ठ पत्रकार, राजनीतिक विश्लेषक, नेपाल-चीन पारस्परिक सहयोग समाजका अध्यक्ष र अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाका विज्ञ हुनुहुन्छ।)