चीन–भारत सहकार्यको नयाँ संकेत: थियाञ्चिन संवाद र दक्षिण एसियाली स्थिरताको सम्भावना
# अविनाश शर्मा
थियाञ्चिनमा सम्पन्न राष्ट्रपति सी चिनफिङ र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीबीचको भेटले २०२५ को भूराजनीतिक वातावरणमा विशेष अर्थ बोकेको छ। शाङ्घाई कोअपरेसन अर्गनाइजेशन (SCO) शिखर बैठकअघि भएको यो संवादमा राष्ट्रपति सीले स्पष्ट रूपमा चीन र भारतलाई प्रतिस्पर्धी नभई सहकार्य साझेदारका रूपमा परिभाषित गरे, “हामी एकअर्काको अवसर हौँ, खतरा होइनौँ।” यो वाक्य केवल कूटनीतिक सौजन्य नभई भविष्यतर्फको रणनीतिक दृष्टि हो, जसले दक्षिण एसियाली स्थिरता र विश्वव्यापी शक्ति समीकरणमा नयाँ सम्भावना बोकेको छ।
पहिलो महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको यो संवादले चीन र भारतबीचको सम्बन्धलाई ‘शून्य–योग खेल’ होइन, ‘दुवै जित्ने’ (win–win) बाटोतर्फ मोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। विगत पाँच वर्षमा वास्तविक नियन्त्रण रेखा (LAC) मा भएको तनाव, सैनिक भिडन्त र विश्वासको घाटाले दुवै देशलाई ठूलो मूल्य चुकाउनु परेको थियो। आर्थिक दृष्टिले व्यापार घट्ने, लगानी रोकिने र आपूर्ति शृङ्खलामा अवरोध पैदा भएको थियो। अब भने थियाञ्चिनको सन्देशले सीमालाई व्यवस्थापन गर्दै विकास र अवसरमा ध्यान दिने संकेत दिएको छ। यसले क्षेत्रीय स्थिरताको पूर्वाधारलाई मजबुत बनाउने सम्भावना बढाउँछ।
दोस्रो, चीन र भारतबीचको आर्थिकपूरकता स्वाभाविक रूपमा गहिरो छ। चीन निर्माण–उद्योग, प्रविधि र आपूर्ति शृङ्खलामा अग्रणी छ भने भारत सेवा–क्षेत्र, बजार आकार र डिजिटल संरचनामा बलियो हुँदै गएको छ। यी दुई विशेषताले परस्पर जोडिन सकेमा दक्षिण एसियामात्र होइन, विश्वव्यापी बजारमा पनि नयाँ प्रभाव सिर्जना हुनसक्छ। उदाहरणका लागि, औषधि उत्पादनमा भारत विश्वसनीय हो तर औषधि बनाउन आवश्यक इन्टरमेडियट रसायनको ठूलो हिस्सा चीनबाट आउँछ। त्यस्तै, हरित ऊर्जाका उपकरण, इलेक्ट्रोनिक्स कम्पोनेन्ट वा डिजिटल पेमेंट प्रणालीमा दुवै मुलुकले सहकार्य बढाए स्थिर र दीर्घकालीन आर्थिक एकीकरण सम्भव हुन्छ। यस्तो सहकार्यले अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृङ्खलामा अमेरिका र युरोपको ‘डिकप्लिङ’ दबाबलाई पनि सन्तुलन दिन सक्छ।
तेस्रो, बहुपक्षीय मञ्च जस्तै SCO ले दुवै मुलुकलाई क्षेत्रीय स्थिरता र आपसी विश्वास निर्माण गर्न प्लेटफर्म दिएको छ। SCO अब केवल आतंकवादविरोधी संगठन मात्र नभई, आर्थिक सहकार्य, ऊर्जा सुरक्षाको साझेदारी, र पारवहन मार्ग विस्तार गर्ने बहुआयामिक संस्थामा विकसित हुँदै गएको छ। चीन–भारत सहकार्यले यस संस्थालाई थप गतिशील बनाउन सक्छ। विशेष गरी मध्य एशिया हुँदै दक्षिण एसियासम्मको ऊर्जा र यातायात परियोजनामा दुवै मुलुक अग्रसर भए, क्षेत्रीय स्थिरता मात्र होइन, साझा समृद्धिको आधार तयार हुन्छ। यसरी, थियाञ्चिन संवादले SCO को कार्यसूचीलाई पनि सकारात्मक दिशा दिन सक्छ।
चौथो, बाह्य शक्ति–सन्तुलनका दृष्टिले पनि यो भेटघाट महत्त्वपूर्ण छ। हाल भारत अमेरिकासँगै क्वाड (Quad) को सदस्य छ भने चीन रूस र इरानसँग रणनीतिक नजिकिएको छ। यस्तो अवस्थामा चीन–भारत सम्बन्ध सुधार हुनु भनेको कुनै पनि पक्षको गठबन्धनलाई कमजोर बनाउने होइन, बरु एशियाभित्र ‘इश्यू–आधारित सहकार्य’ को सम्भावना देखाउनु हो। यसले दक्षिण एसियामा शक्ति–राजनीतिक असन्तुलनलाई न्यून पारेर स्थिर वातावरण बनाउन मद्दत पुर्याउँछ। अमेरिका, जापान वा अष्ट्रेलियाजस्ता बाह्य शक्तिसँगको सम्बन्धलाई दुवैले आफ्नै तरिकाले अघि बढाउने भए पनि क्षेत्रीय स्थिरता सुनिश्चित गर्न चीन–भारतबीच संवाद खुला रहनु अझै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
पाँचौँ, सम्भावित रोडम्यापलाई यदि व्यवहारमा परिणत गर्न सकियो भने, दुवै देशले क्षेत्रीय स्थिरतामा दीर्घकालीन योगदान पुर्याउन सक्छन्। पहिलो, सीमामा विश्वास बढाउने उपायहरू जस्तै हॉटलाइन, आकस्मिक व्यवस्थापन संयन्त्र र नयाँ पेट्रोलिङ प्रोटोकल तुरुन्त कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ। दोस्रो, व्यापार र लगानीमा प्राथमिकता दिने क्षेत्र (औषधि, नवीकरणीय ऊर्जा, इलेक्ट्रोनिक्स) छानेर व्यापार सहजीकरण (trade facilitation) पाइलट अघि बढाउन सकिन्छ। तेस्रो, डिजिटल सार्वजनिक पूर्वाधारमा सहकार्य जस्तै QR कोड वा UPI–CIPS इन्टरलिंकले जनस्तरमा सहकार्यको प्रत्यक्ष लाभ देखाउनेछ। चौथो, विश्वविद्यालय र प्राविधिक संस्थाबीच सहकार्य, अनुसन्धान र विद्यार्थी आदानप्रदान विस्तार गरेर दीर्घकालीन मानव–पूँजी विकासमा योगदान गर्न सकिन्छ। पाँचौँ, हिमालय क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक विपद्सँग लड्न संयुक्त परियोजना अघि बढाउन सकिन्छ। यी सबै कदमले केवल द्विपक्षीय सम्बन्ध मात्र होइन, सम्पूर्ण दक्षिण एसियामा स्थिरता र विश्वास निर्माण गर्नेछन्।
यस सम्पूर्ण परिदृश्यमा सबैभन्दा सकारात्मक सन्देश भनेको दक्षिण एसियाली स्थिरता अब केवल सैन्य शक्ति वा शक्ति–सन्तुलनमा मात्र होइन, सहकार्य र साझा अवसरमा आधारित भएर अघि बढ्न सक्छ। जब दुई विशाल जनसंख्या भएका मुलुकहरू चीन र भारत एकअर्कालाई प्रतिस्पर्धी होइन, अवसरका रूपमा हेर्छन्, त्यसको लाभ नेपाल, बङ्गलादेश, श्रीलङ्का, भूटान वा माल्दिभ्सजस्ता साना मुलुकहरूले पनि पाउनेछन्। स्थिर भारत–चीन सम्बन्धले सीमापार व्यापार, क्षेत्रीय कनेक्टिभिटी, र लगानी प्रवाहलाई सहज बनाउँछ।
अन्ततः, थियाञ्चिनको सन्देश केवल कूटनीतिक शिष्टाचार नभई एशियाको भविष्यतर्फको सकारात्मक दृष्टि हो। यदि दुवै मुलुकले विश्वास पुनःस्थापित गर्दै व्यवहारिक सहकार्य अघि बढाए भने, दक्षिण एसिया केवल अस्थिरता र संघर्षको क्षेत्र नभई, स्थिरता र विकासको उदाहरण बन्न सक्छ। यसैले, राष्ट्रपति सीको वाक्य “हामी साझेदार हौँ, प्रतिस्पर्धी होइनौँ” दक्षिण एसियाली शान्ति, स्थिरता र समृद्धिको नयाँ आधारशिला बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ।
