नेपाल-भारत सम्बन्धमा लिपुलेक प्रसंग: एक विश्लेषण

# लक्की चन्द

नेपालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको भारत यात्रा नहुने र लिपुलेकको कुरा उठाएका कारण भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी रुष्ट भएको सम्बन्धमा चर्को छलफल चलिरहेको छ। यो विषय केवल नेपाल-भारत सम्बन्धमात्र होइन, सम्पूर्ण क्षेत्रीय भू-राजनीतिको लागि महत्वपूर्ण छ। यसले दुई पुरानो मित्र राष्ट्रबीचको सम्बन्धमा आएको जटिलतालाई इंगित गर्दछ।

लिपुलेक नेपालको पश्चिमी सीमानामा अवस्थित एक रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। यो क्षेत्रलाई लिएर नेपाल र भारतबीच लामो समयदेखि सीमा विवाद रहिआएको छ। हालैका वर्षहरूमा, यो विवाद फेरि उत्रिएको छ र दुवै देशबीचको कूटनीतिक सम्बन्धमा तनाव बढाएको छ। प्रधानमन्त्री ओलीले लिपुलेक जस्ता सीमा विवादलाई उठाउनु र त्यसको परिणामस्वरूप भारत यात्रा रद्द हुनुले नेपालको राष्ट्रिय स्वाधीनता र territorial integrity (क्षेत्रीय अखण्डता) प्रतिको commitment (प्रतिबद्धता) लाई जनाउँछ।

यो घटनालाई “जो चोर उसको ठुलो स्वर” भन्ने लोकोक्तिले जस्तै व्याख्या गर्न सकिन्छ। अर्थात्, जो दोषी हुन्छ, उसले नै रिसाउने वा आक्रामक हुने गर्छ। नेपालले आफ्नो क्षेत्रीय अखण्डताको रक्षा गर्ने बहस उठाएपछि भारतले रिसाएको देखिन्छ। तर, यस विषयमा अझ गहिरो विश्लेषण आवश्यक छ।

नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, र आर्थिक रूपले गाँसिएको छ। दुवै देशबीच अब्यवस्थित सीमा, व्यापार, र सांस्कृतिक आदानप्रदानको लामो इतिहास छ। तर, यी निकट सम्बन्धहरूका बावजुद, सीमा विवाद जस्ता संवेदनशील मुद्दाहरूले सम्बन्धमा खाडल पार्न सक्छन्। लिपुलेकको मुद्दा यस्तै एउटा संवेदनशील विषय हो।

प्रधानमन्त्री ओलीले लिपुलेकको मुद्दा उठाउनु र भारत यात्रा नगर्नुको पछि राष्ट्रिय एकताको भावना पनि हुन सक्छ। नेपालभित्रै पनि विभिन्न राजनीतिक दलहरूबीच राष्ट्रिय हितका मुद्दाहरूमा एकजुट हुने प्रवृत्ति देखिन्छ। ओलीले यो मुद्दालाई राजनीतिक लाभका लागि पनि प्रयोग गर्न खोजेका हुन सक्छन्।

भारतको प्रतिक्रिया पनि महत्वपूर्ण छ। भारतले आफ्नो छिमेकी देशहरूप्रति कहिलेकाहीँ आक्रामक foreign policy (विदेश नीति) अवलम्बन गर्ने गर्छ। लिपुलेक जस्ता सीमा विवादहरूमा भारतको रुख रणनीतिक हितहरूद्वारा निर्देशित हुन्छ। भारतले आफ्नो क्षेत्रीय प्रभुत्व बनाउन चाहन्छ र यसैकारण सीमा विवादहरूमा उसले कडा ब्यवहार देखाइरहेकाे छ।

तर, नेपालले पनि आफ्नो राष्ट्रिय हित र क्षेत्रीय अखण्डताको रक्षा गर्नु जरुरी छ। लिपुलेक जस्ता विवादहरूमा नेपालले कूटनीतिक र peaceful (शान्तिपूर्ण) तरिकाबाट आफ्नो पक्ष राख्नु आवश्यक छ। भारत जस्तो ठुलो छिमेकीसँग सम्बन्ध बिगार्नु नेपालको हितमा हुँदैन, तर आफ्नो अधिकारको लागि stand (डटेर) नउभिएर पनि हुँदैन।

अन्त्यमा, नेपाल-भारत सम्बन्धमा आएको यो तनावलाई दुवै देशले कूटनीतिक रूपमा समाधान गर्नु आवश्यक छ। लिपुलेक जस्ता विवादहरू historical facts (ऐतिहासिक तथ्यहरू) र अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको आधारमा हल गर्नुपर्छ। दुवै देशले आपसी understanding (सहमति) र सम्मानको आधारमा छलफल गर्नुपर्छ। नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्नु आवश्यक छ, तर यो काम diplomatic channel (कूटनीतिक च्यानल) बाटै गर्नुपर्छ। भारतले पनि नेपालको संप्रभुतालाई सम्मान गर्नुपर्छ र सीमा विवादहरूमा flexible (लचिलो) ब्यवहार अपनाउनुपर्छ।

यसरी, नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धलाई मिलाएर बस्नुपर्छ, किनभने दुवै देशको हित यहीमा छ। लिपुलेकको मुद्दा एक चुनौती हो, तर यो दुवै देशले सामूहिक रूपमा समाधान गर्न सक्ने विषय हो। आवश्यकता छ mutual respect (पारस्परिक सम्मान) र कूटनीतिक wisdom (बुद्धिमत्ता) को।