भुक्नेहरुको समाजशास्त्र !

# संकेत किराँती

समाजशास्त्र मूलतः समाज, मानवीय व्यवहार र संरचनाको अध्ययन हो। तर आजको सन्दर्भमा यो केवल अकादमिक क्षेत्रमा सीमित छैन। सामाजिक आन्दोलन, विचारधारात्मक संघर्ष र नारा-केन्द्रित विरोधका माध्यमबाट समाजशास्त्र व्यवहारमा झुल्किन्छ। “भुक्नेहरुको समाजशास्त्र” भन्नाले पनि त्यही प्रकारको सामाजिक प्रवृत्तिको संकेत गर्छ—जहाँ तथ्य होइन, भावना; विचार होइन, आवेग; र तर्क होइन, हल्ला हावी हुन्छ।

“भुक्नु” यहाँ केवल आक्रोशित वा उन्मादी बोलाइको अर्थमा प्रयोग भएको होइन। यो यस्तो अवस्थाको प्रतीक हो, जहाँ व्यक्तिले आफ्नै संस्कार, परम्परा र मूल्य मान्यतालाई तुच्छ ठान्दै अनावश्यक विरोधको माध्यम अपनाउँछ। यस्तो मानसिकता तिनै व्यक्तिमा देखिन्छ, जो आत्महीनताबाट ग्रसित छन्, जो आफ्नै इतिहासप्रति लज्जित छन्, र जसले अर्काको दर्शनलाई अन्धानुकरण गर्नु नै आधुनिकताको मापदण्ड ठान्छन्।

हाम्रो सभ्यता प्राचीन कालदेखि नै समन्वय, सहिष्णुता र सहकार्यमा आधारित रहिआएको छ। नेपाल जस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक राष्ट्रमा सह-अस्तित्वको भावना अरू कतै भेट्न मुस्किल पर्छ। पशुपतिनाथ र स्वयम्भू महाचैत्य एउटै शहरमा पूजित छन्, हिन्दू र बौद्धको संस्कार आपसमा मिसिएका छन्, जात्रामा सबै जात, धर्म र वर्गका मानिस सहभागी हुन्छन्। यसरी हामीले सहअस्तित्वको अभ्यास शताब्दीयौंदेखि गर्दै आएका छौं।

तर हाल विश्वभर विशेषगरी पश्चिमी दर्शन र विचारधाराको प्रभावमा आधारित सामाजिक आन्दोलनहरू हेर्दा ती सहिष्णुताको अभ्यासभन्दा अधिक निषेध र विखण्डनको प्रवृत्तिमा आधारित देखिन्छन्। समाजशास्त्रको नाममा एकले अर्कालाई वर्गशत्रु बनाउने, लिङ्ग, जाति, वर्ण वा धर्मको नाममा समुदायलाई टुक्र्याउने कार्य भइरहेको छ। मार्क्सवाद, फेमिनिज्म, पोस्टमोडर्निज्म लगायतका विचारहरूले समाजमा चेतनाको विकास त गरेका छन्, तर ती चेतनाहरू सधैं रचनात्मक नहुन सक्छन्। कतिपय अवस्थामा ती चेतना घृणा, द्वेष र विघटनको कारकसमेत बनेका छन्।

पश्चिमी राष्ट्रहरू आफ्नो रणनीतिक उद्देश्यका लागि विचारधाराको निर्यात गर्छन्। उनीहरूले मिडिया, शैक्षिक प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको माध्यमबाट विकासोन्मुख देशहरूमा आफ्ना मूल्य थोपर्छन्। यसरी उनीहरूले स्थानीय परम्परा, विश्वास र राष्ट्रियता विरुद्धमा बोल्ने ‘भुक्ने जत्था’ तयार गर्छन्। ती जत्थाले आफूलाई ‘प्रगतिशील’ भन्छ, तर व्यवहारमा आफ्नै इतिहासको अवमूल्यन गर्छ। आफ्नै धर्म, परम्परा र नायकहरूलाई खलनायकको रूपमा चित्रण गर्छ।

यसै सन्दर्भमा, नेपालमा पनि केही ‘बौद्धिक’ भनिएका वर्गहरू यस्तै प्रवृत्तिमा संलग्न देखिन्छन्। शिक्षाको नाममा आत्महीनता बोकेका, विदेशी प्रमाणपत्रको आधारमा संस्कृतिको आलोचना गर्ने, र ‘धर्मनिरपेक्षता’ को नाममा केवल सनातन धर्ममाथि प्रहार गर्ने प्रवृत्तिहरू यिनै मानसिकता अन्तर्गत पर्छन्। यस्तो विकृति दीर्घकालीन रूपमा कुनै पनि राष्ट्रको सामाजिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको लागि घातक हुन्छ।

यसको समाधान स्पष्ट छ—हामीलाई अन्धविश्वासको बचाउ होइन, विवेकयुक्त परम्पराको पुनर्स्थापना चाहिन्छ। आफ्नो इतिहास, संस्कृति र मूल्यहरूलाई स्वीकार गरेर मात्र हामी आत्मनिर्भर र आत्मगौरवयुक्त समाज निर्माण गर्न सक्छौं। आफ्नै जरा चिन्न सक्ने हो भने, अरूको स्वरमा भुक्नुपर्ने आवश्यकता हुँदैन। जो समाज आत्मबोधमा दृढ रहन्छ, त्यो समाजलाई कसैले हल्लाउन सक्दैन।

त्यसैले आजको युगमा ‘भुक्नेहरुको समाजशास्त्र’ भन्नाले केवल आलोचना होइन, चेतावनी पनि हो। यदि हामीले आफ्नो मूल्य र परम्परा भुल्यौं भने, हामी अरूका योजनाको मोहरा बन्न बाध्य हुनेछौं। सभ्यता, संस्कृति र राष्ट्रिय अस्मिता कुनै नारामा होइन, चेतनामा बस्छ। त्यसैले आजको आवश्यकता ‘भुकाइ’ होइन, विवेक र विचार हो।