नारायणहिटी दरबारमा देखिए चमेरोः के राजा फर्किने संकेत हो?

# पासाङ ल्हामु

२०५८ साल जेठ १९ गतेको रात, नेपाली इतिहासमा गहिरो घाउ पार्ने रात। राजदरबारभित्रै भएको सामूहिक हत्या घटनाले केवल राजसंस्थाको संरचना मात्र बदलेन, देशको शक्ति-सन्तुलन, राजनीतिक दिशा र जनमानसको विश्वास नै हल्लाइदियो। सोही रातपछि लामो समयसम्म नारायणहिटी दरबार परिसर वरिपरिबाट हराएका चमेरोहरू एकप्रकारका रात्रीजीव हाल पुनः देखिन थालेका छन्।

चमेरोको पुनरागमन सामान्य जैविक घटना मात्र हो भन्ने धारणा राख्न गाह्रो हुँदै गएको छ, जब यो प्रकट हुनुका पछाडि ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, सांस्कृतिक विश्वास, र समसामयिक राजनीतिक परिवर्तनहरूका संकेतहरू एकसाथ जोडिन थालेका छन्।

स्थानीय बासिन्दाका अनुसार, नारायणहिटी क्षेत्रको वातावरण अघिल्लो दशकको तुलनामा झन् व्यस्त, कोलाहलपूर्ण र मानवीय चापले ग्रसित भएको छ। सडकमा सवारीसाधनको भीड, ध्वनि प्रदूषण र रात्रिकालीन गतिविधि बढेको छ। यस्तो अवस्थामा प्रायः शान्ति र अँध्यारो खोज्ने चमेरोहरूको पुनरागमनलाई जैविक भन्दा बढी प्रतीकात्मक रूपमा व्याख्या गर्न थालिएको छ।

चमेरोहरूलाई नेपाली लोकविश्वासमा रहस्यमय प्राणीका रूपमा हेरिन्छ जो कहिलेकाहीं मृत्यु, गोप्यता, अथवा शक्ति सञ्चारको संकेत हो। यस्तो विश्वास केवल नेपालमा मात्र सीमित छैन। संसारका धेरै संस्कृति र सभ्यताहरूमा पनि चमेरो रहस्य, परिवर्तन, र आध्यात्मिक चेतनाको द्योतक मानिन्छ। उदाहरणका लागि, माया सभ्यतामा चमेरोहरूलाई अन्धकार र पुनर्जन्मको प्रतीक मानिन्थ्यो भने, युरोपेली लोककथाहरूमा चमेरोहरू गुप्त शक्ति र ‘गोप्य सरकार’ (deep state) सँग जोडिन्थे।

चमेरोको पुनरागमनलाई सन्देहको नजरले हेर्ने अर्को कारण हालैको नेपालको राजनीतिक परिस्थितिसँग पनि गाँसिएको छ। ‘जेन-जेड’ नामबाट परिचित हिंसात्मक आन्दोलनले राजधानी र अन्य भागमा अराजकता फैलाएपछि प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले पदबाट राजीनामा दिएका थिए। राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले संविधानको धाराको विशेष प्रयोग गर्दै अन्तरिम सरकार गठन गर्ने निर्णय गरे, जसको नेतृत्व सर्वोच्च अदालतकी पूर्वप्रधानन्यायाधीश शुशीला कार्कीलाई दिइएको छ। यो सरकारलाई निर्वाचनको तयारी र जेन-जेड आन्दोलन सम्बोधन गर्ने म्याण्डेट दिइएको छ।

तर धेरै विश्लेषकहरू विश्वास गर्छन् यो सरकार अस्थायी मात्रै हो। देशभित्र गहिरो असन्तोष, राजनीतिक स्थायित्वको अभाव, र जनतामा बढ्दो असहजता पुनः विद्रोहको रूप लिन सक्ने सम्भावना छ। यस्तै परिस्थितिमा पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहको नाम पुनः चर्चामा आउनु र चमेरोहरूको दरबार फन्कोको समय मिल्नु केवल संयोग मात्रै हो त? कतिपय विश्लेषक यो पुनरागमनलाई संभावित शक्ति-सञ्चारको संकेतका रूपमा लिन्छन्, जहाँ “राजसंस्थाको पुनः आगमन” अब केवल सपना होइन, रणनीतिक लक्ष्य बन्न थालेको देखिन्छ।

विश्व इतिहासमा यस्ता संयोगीय तर प्रतीकात्मक घटनाहरूले राजनीतिक रूपान्तरणको पूर्वाभास दिएको दृष्टान्त प्रशस्तै छन्। उदाहरणका लागि, १९७९ को इरान क्रान्तिपछि शाहको शासन पतन र अयातोल्ला खोमैनीको उदय, अथवा १९९१ मा सोभियत संघको पतनअघि मस्कोमा देखिएको अव्यवस्थित जनप्रदर्शन र रहस्यमय दार्शनिक बहसहरू यस्ता घटनाहरूको भित्री तहमा ‘प्रतीक’ र ‘संकेत’ हरु सुक्ष्म तर प्रभावशाली रूपमा उपस्थित देखिन्छन्।

नेपालको सन्दर्भमा, राजसंस्थाको विषय सार्वजनिक बहसमा पुनः प्रवेश गरिरहेको छ। जेन-जेड आन्दोलनसँगै, युवापुस्ताले समेत वर्तमान राजनीतिक संरचनाप्रति प्रश्न उठाउन थालेका छन्। यस्तो बेला, नारायणहिटी दरबार “जुन अब संग्रहालय बनेको छ” फेरि जीवित संकेतहरू बोक्न थालेको देखिन्छ। चमेरोको पुनरागमन एउटा सन्देश हो या केवल संयोग, त्यो त भविष्यले नै बताउनेछ। तर वर्तमान राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक प्रवाहले यो घटनालाई केवल ‘प्राकृतिक प्रक्रिया’ भनेर नजरअन्दाज गर्न गाह्रो बनाएको छ।

यस घटनाले अहिले आम जनमानसमा एउटा मौन तर गहिरो प्रश्न जन्माएको छ “के इतिहास आफैं दोहोरिन खोजिरहेको छ?”