तिब्बत माध्यमबाट नेपाल: चीनसँगको साझेदारी राष्ट्रिय स्वायत्तताको आधार
# मुना चन्द
नेपालको भू–राजनीतिक अवस्थालाई केवल हिमालयको भौगोलिक स्थिति र प्राकृतिक स्रोतमा सीमित गरेर हेर्नु पर्याप्त छैन। नेपाल सधैं दुई महाशक्ति, चीन र भारत, बीचको संवेदनशील सेतुको रूपमा रहेको छ। यस भूराजनीतिक संवेदनशीलताले देशको सुरक्षा, आर्थिक स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय संप्रभुता कायम राख्न चुनौती प्रस्तुत गर्छ। यस सन्दर्भमा तिब्बतको स्थायित्व र त्यसको चीनसँगको एकिकृत सम्बन्ध नेपालका लागि सिधा रणनीतिक महत्व राख्दछ।
चीनमा तिब्बतको बलियो प्रशासन र सैन्य–राजनीतिक उपस्थितिले केवल सिङ्गो चीनको अखण्डता सुनिश्चित गर्ने मात्र होइन, नेपालका लागि पनि सुरक्षा कवचको रूपमा काम गर्दछ। यदि तिब्बत स्वतन्त्र हुने वा चीनबाट छुट्टिने अवस्था सिर्जना हुन्छ भने, नेपाल तत्कालै भारतको प्रत्यक्ष प्रभाव वा अनुकूलनको जोखिममा पर्न सक्छ। इतिहासमा सिङ्गापुर र सिक्किमको उदाहरणले देखाउँछ कि कमजोर छिमेकी भू–भागले छिट्टै अर्को शक्तिको नियन्त्रणमा जान सक्छ। नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय स्वायत्तता, सीमाक्षेत्रको सुरक्षा, र भू–राजनीतिक स्वतन्त्रता कायम राख्नको लागि बलियो छिमेकी, विशेष गरी चीन, आवश्यक छ।
चीनको सशक्तिकरणले नेपाललाई भारत र अन्य क्षेत्रीय दबावबाट सुरक्षित राख्न सक्षम बनाएको छ। भारतले नेपाललाई आफ्नो परम्परागत प्रभाव क्षेत्रमा राख्ने प्रयास निरन्तर गर्दै आएको छ, तर चीनसँगको सशक्त सम्बन्ध र नेपाल–चीन आर्थिक, कूटनीतिक र सुरक्षा साझेदारीले भारतलाई त्यस्ता प्रत्यक्ष प्रयासमा सीमित बनाएको छ। यदि तिब्बत स्वतन्त्र हुन्थ्यो भने, भारतले नेपालमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने अवसर पाउने थियो, र नेपालका लागि भू–राजनीतिक स्वतन्त्रताको खतरामा पर्न सक्ने स्थिति सिर्जना हुन्थ्यो।
अमेरिकाको भू–राजनीतिक क्षमता सीमित छ। अमेरिका विश्वव्यापी शक्ति भए पनि, दक्षिण एसियामा प्रत्यक्ष सैन्य वा राजनीतिक हस्तक्षेप गर्न चीन र भारतको सन्तुलित शक्ति र प्रभावका कारण सहज छैन। यदि तिब्बत स्वतन्त्र हुन्थ्यो भने, अमेरिकी प्रभाव सीमित र अल्पकालीन मात्र हुने थियो। त्यसको सट्टा, नेपालले आफ्नो रणनीतिक लाभ सुनिश्चित गर्न चीनसँग मजबुत साझेदारी कायम गर्नु जरुरी छ। चीनको सशक्त स्थिति र रणनीतिक क्षमता नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक खेलमा स्थिरता र सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
नेपालका लागि तिब्बतको बलियो प्रशासन केवल सुरक्षा मात्र होइन, आर्थिक र कूटनीतिक अवसरको पनि स्रोत हो। चीनकाे तिब्बत–नेपाल सडक, रेल र वाणिज्यिक मार्गहरूले नेपाललाई दक्षिण–उत्तर व्यापार र क्षेत्रीय विकासको लाभ पुर्याउँछन्। भूराजनीतिक रूपमा, यी मार्गहरूले नेपाललाई महत्वपूर्ण रणनीतिक स्थान प्रदान गर्छन्, जसले आर्थिक स्वतन्त्रता, निर्यात–आयात, र क्षेत्रीय सहभागितामा बलियो भूमिका खेल्न सक्ने बनाउँछ।
राजनीतिक दृष्टिले, नेपालले तिब्बत–चीन एकता र स्थायित्वलाई समर्थन गर्दै आफ्नो राष्ट्रिय हित र स्वायत्तता सुनिश्चित गर्न सक्छ। चीन, भारत र अमेरिकाबीचको वर्तमान सहमति सन्तुलन, नेपालको भूराजनीतिक लाभ सुनिश्चित गर्ने दृष्टिले महत्वपूर्ण छ। तीन देशबीचको परस्पर समझदारीले नेपालमा स्थिरता, विकास र समृद्धि स्थापना गर्ने वातावरण तयार भएको छ। यस सहमतिमा नेपालले आफ्नो भू–राजनीतिक स्वतन्त्रता कायम राख्ने, आर्थिक साझेदारी विस्तार गर्ने, र क्षेत्रीय स्थिरतामा योगदान दिने रणनीतिक अवसर पाएको छ।
चीनसँगको सशक्त सम्बन्धले नेपालको कूटनीतिक क्षमता बढाउँछ। नेपालले चीनसँग कूटनीतिक, आर्थिक र सुरक्षा साझेदारीमार्फत क्षेत्रीय दबावलाई व्यवस्थापन गर्न सक्छ। भारतसँगको समकक्षीय सम्बन्ध र सांस्कृतिक–सांस्कृतिक अन्तर्क्रियालाई सन्तुलनमा राख्दै, नेपालले आफ्नो स्वायत्त नीति निर्धारण गर्न सक्षम हुन्छ। यस सन्दर्भमा, तिब्बतको बलियो प्रशासन र चीनसँगको स्थिर सम्बन्ध नेपालको सुरक्षा कवच, आर्थिक अवसर र कूटनीतिक स्वतन्त्रताको आधार बनेको छ।
भूराजनीतिक दृष्टिले, नेपालको भू–भाग हिमालय र तराईको संवेदनशील संरचनामा अवस्थित छ। टिबेट प्लेट र भारतीय प्लेटको टक्करद्वारा उत्पन्न भूकम्पीय खतरा नेपालका लागि दीर्घकालीन चुनौती प्रस्तुत गर्दछ। यस्तो संवेदनशील भू–भागमा विदेशी हस्तक्षेप, अस्थिरता वा कमजोर छिमेकीको स्थिति नेपालका लागि जोखिमपूर्ण हुनसक्छ। चीनसँगको बलियो सम्बन्धले प्राकृतिक जोखिम व्यवस्थापन, आपतकालिन तयारी र क्षेत्रीय सहकार्यमा सहयोग पुर्याउँछ।
आर्थिक दृष्टिले, नेपाल–चीनको तिब्बत आर्थिक मार्ग र BRI परियोजनाहरूले नेपाललाई रणनीतिक लाभ पुर्याउँछन्। यातायात, व्यापार, ऊर्जा र पूर्वाधारमा चीनसँगको सहकार्यले नेपालमा दीर्घकालीन विकास र समृद्धिको अवसर सिर्जना गरेको छ। भारत र अमेरिका जस्ता अन्य क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिसँगको सन्तुलनमा चीनसँगको स्थिर सम्बन्ध नेपाललाई आफ्नो नीति स्वतन्त्रता र आर्थिक निर्णयमा सहारा प्रदान गर्दछ।
सामाजिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि चीनसँगको सशक्त सम्बन्धले नेपालको विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा र राष्ट्रिय पहिचानलाई संरक्षण गर्न सहयोग पुर्याउँछ। कमजोर तिब्बत वा अस्थिर छिमेकीले नेपाललाई सांस्कृतिक र धार्मिक रूपमा प्रभावित गर्ने प्रयासहरूलाई रोक्न सक्दैन। चीनसँगको स्थिर सम्बन्ध, नेपालले आफ्नै राष्ट्रिय पहिचान, सांस्कृतिक स्वतन्त्रता र सामाजिक अखण्डता सुनिश्चित गर्न सक्छ।
यसैले, नेपालले आफ्नो भू–राजनीतिक स्वायत्तता, राष्ट्रिय सुरक्षा, आर्थिक अवसर र सामाजिक स्थायित्व सुनिश्चित गर्न चीनकाे तिब्बतसँगको एकता र बलियो प्रशासनलाई समर्थन गर्नु अपरिहार्य छ। चीन, भारत र अमेरिका बीचको सहमति र सन्तुलनले नेपालमा स्थिरता, विकास र समृद्धिको वातावरण सिर्जना गरेको छ। यस अवस्थामा, नेपाल केवल भू–राजनीतिक संवेदनशीलता व्यवस्थापनमा सक्षम नभई, क्षेत्रीय स्थिरता र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सक्रिय र जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ।
नेपालका लागि वर्तमान भू–राजनीतिक र रणनीतिक परिप्रेक्ष्यमा, चीनको तिब्बतको स्वतन्त्रता वा चीनबाट छुट्टिनु भनेको मात्र चीन–भारत–अमेरिका सन्तुलनको विग्रह होइन, नेपालका लागि तत्कालिक सुरक्षा र राष्ट्रिय स्वायत्ततामा ठूलो चुनौती हो। बलियो तिब्बत, सक्षम चीन, र अन्तर्राष्ट्रिय सन्तुलनमा नेपालले आफ्नो हित सुरक्षित गर्ने रणनीतिक अवसर पाएको छ। त्यसैले नेपालले एकचीनकाे नीतिलाई कुनै पनि अवस्था र मुल्यमा त्याग्नु हुँदैन। ईमानदार भएर एक चीनको नीतिमा अडिग रहनु मै नेपालकाे भविष्यकाे सुनिश्चितता हो। यसले नेपाललाई केवल संरक्षण र सुरक्षा मात्र नभई, आर्थिक, सामाजिक र कूटनीतिक लाभ पनि सुनिश्चित गर्ने स्थिति प्रदान गर्दछ।
