राष्ट्रप्रेमको पुनर्जागरण: जनताको मन जित्ने अन्तिम लडाइँ

# लक्की चन्द 

कम्युनिष्टहरूले समयको गति चिन्न सकेनन्, जनताको मनको धड्कन बुझ्न सकेनन्, र परिवर्तनको आह्वान सुन्न सकेनन्। यही कारणले संसारकै सबैभन्दा विशाल साम्राज्य सोभियत युनियन एकाएक भत्कियो। त्यो केवल नक्साको परिवर्तन थिएन; त्यो एउटा युगको मृत्यु थियो विचार, अनुशासन, सत्ताको दर्शन र राज्यप्रतिको आस्थाको अन्त्य। जब सत्ताले आफ्ना नागरिकको आवाज सुन्न छोड्छ, इतिहासले देशको आकार होइन, त्यसको आत्मा मापन गर्न थाल्छ।

सोभियत पतन केवल मस्कोको घटना थिएन, यो मानव सभ्यताकै चेतावनी थियो, जब राष्ट्र नेतृत्व जनताको भावना, बलिदान र देशभक्तीलाई बेवास्ता गर्छ, तब शक्ति जति ठूलो भए पनि देश टिक्दैन। लेनिन र स्टालिनले देखाएको समानताको सपना पछि निरङ्कुश शासनमा परिणत भयो। लाखौँ मानिस विचारका कारण जेलमा परे, लाखौँ बेपत्ता भए। तर जनताको आत्मा बाँधिन सकेन।

मिखाइल गोर्भाचोभले सुधार र खुलापनको घोषणा गरे पेरेस्त्रोइका र ग्लास्नोस्त। तर सुधार त्यही बेला सफल हुन्छ जब नेतृत्व त्यसका परिणामको जिम्मा लिन सक्षम हुन्छ। दशकौँको नियन्त्रणपछि स्वतन्त्रताको आकांक्षा जब ज्वालामुखी बनेर फूट्छ, त्यसलाई नियन्त्रण गर्न कसैको सामर्थ्य रहँदैन। सोभियत युनियनले त्यही अनुभव गर्‍यो।

गोर्भाचोभलाई नोबेल पुरस्कारले सम्मान गर्‍यो, तर त्यो पश्चिमको विजयको प्रतीक मात्र रह्यो। उनले खुलापन ल्याए, तर त्यो खुलापनले एकता तोडिदियो। जुन देशले हिटलरलाई हराउन २ करोड ७० लाख नागरिकको बलिदान गरेको थियो, त्यसले आफ्नै भित्रको अनुशासन, विश्वास र आस्था हरायो।

१९९१ मा सेनाको कू असफल भएपछि यल्तसिन लोकतन्त्रको नायक बने, तर केही समयपछि उनले पनि संसदमाथि ट्यांक चलाए। परिवर्तनका नाममा फेरि नियन्त्रण फर्कियो। सत्ता फेरियो, तर प्रवृत्ति उही रह्यो। त्यसपछि सोभियत युनियनको नाम इतिहासको पानामा मेटियो, १५ देश जन्मिए।

तर त्यस विघटनको सबभन्दा ठूलो क्षति भूगोल होइन, भावना थियो। जब देशभक्ति मर्छ, प्रतीकहरू मात्र बाँकी रहन्छन्। मस्कोका मेट्रो स्टेशनहरूमा कुँदिएका गागरिन र टेरेस्कोभाका चित्रहरू आज केवल सजावट बनेका छन्। त्यस्तै, हाम्रो देशमा पनि शहीदका शालिकहरूमा माला चढाइन्छ, तर उनको सपना बिर्सिन्छ। राष्ट्रप्रेम कुनै सम्झना होइन, त्यो निरन्तर जगाइराख्नुपर्ने चेतना हो।

इतिहासले सधैं देखाएको छ, जब सत्ता अत्यधिक केन्द्रित हुन्छ र जनताको आवाज सुन्न छोड्छ, त्यसले आफ्नो पतन आफैं लेख्छ। आजको नेपालले पनि यो सत्य बुझ्न जरुरी छ। यहाँ सत्ताको संघर्ष छ, तर राष्ट्रका लागि साझा दृष्टि छैन। राजनीतिक प्रतिस्पर्धा विचारभन्दा ठूलो बनाइएको छ, र त्यसैले नेतृत्वमा स्थायित्व होइन, अवसरवाद बढेको छ।

नेपालमा समस्या शासनको स्वरूप होइन, सोचको स्वरूप हो। देशलाई टुक्र्याउने होइन, जोड्ने सोच चाहिन्छ। जनतालाई क्षेत्र, जात वा वर्गमा बाँड्ने होइन, “नेपाली” पहिचानमा एकजुट गर्ने दृष्टि चाहिन्छ। राष्ट्र केवल संविधानको धारा होइन जनताको साझा सपना हो।

सोभियत पतनपछि विश्वको शक्ति सन्तुलन फेरियो। अमेरिकाले लोकतन्त्रको नाममा प्रभाव विस्तार गर्‍यो, चीनले विकासको मोडल देखायो, रुसले हराएको प्रभाव पुनः पाउन खोज्यो। अहिले युक्रेनमा भइरहेको युद्ध पनि अधुरो इतिहासको परिणाम हो, जहाँ राष्ट्रभावनाको ठाउँ शक्ति प्रतिस्पर्धाले लिएको छ।

नेपाल पनि आज भारत, चीन र अमेरिकाबीचको रणनीतिक घेराभित्र छ। यदि हामीले आफ्ना राष्ट्रिय हित पहिचान गर्न सकेनौं भने, नेपाल पनि विदेशी योजनाको प्रयोगशाला बन्न सक्छ। हामीलाई बचाउने केवल एक शक्ति छ, राष्ट्रप्रेम र आत्मनिर्णयको चेतना।

हाम्रो देशले पटक–पटक प्रमाणित गरिसकेको छ, जब नेपाली एकजुट हुन्छन्, तब कुनै शक्तिले पनि हाम्रो स्वतन्त्रता हल्लाउन सक्दैन। गोरखाको आत्मा, वीरगन्जको श्रम, र लुम्बिनीको शान्ति हाम्रो राष्ट्रिय पहिचानका तीन स्तम्भ हुन्। यीलाई एकसाथ राख्न सकियो भने नेपाल बलियो रहन्छ।

देशभक्ति केवल भाषण होइन, जनताको पीडा बुझ्ने, उनीहरूको सपना पुरा गर्ने जिम्मेवारी हो। नेताले राष्ट्रभन्दा ठूलो आफूलाई ठान्ने क्षणबाट पतन सुरु हुन्छ। यही गल्ती सोभियतले गर्‍यो र त्यो आज विश्वका हरेक देशका लागि चेतावनी हो।

नेपाल अहिले संक्रमणको मोडमा छ। बाह्य प्रभाव, आन्तरिक असन्तुलन र राजनीतिक अविश्वासले देशलाई दिशाहीन बनाउँदैछ। तर यही क्षण देशप्रेमी नेतृत्वका लागि अवसर पनि हो, राष्ट्रको आत्मा पुनर्जागृत गर्ने अवसर।

देश केवल भूगोल होइन; देश साझा सपना हो, साझा अभिमान हो, साझा आँसु र साझा विजय हो। जब प्रत्येक नेपालीले आफ्नो पहिचानभन्दा अगाडि “देश” लाई राख्छ, तब मात्रै राष्ट्रिय एकता स्थायी हुन्छ। हाम्रो पर्वत, हाम्रा नदी, हाम्रा संस्कृतिहरू, यी सबै मिलेर नेपाल बनेको हो। त्यसैले देशभक्तिको मर्म यही हो, सबैलाई एउटै धागोमा बाँध्ने चेतना जगाउनु।

इतिहासले फेरि हामीलाई सोध्दैछ के हामी समयको आवाज सुन्छौं कि दोहोर्याउँछौं? यदि हामीले जनताको मन जित्यौं भने, संसारले हाम्रो देशलाई जित्न सक्दैन। तर यदि हामीले जनताको मन गुमायौं भने, हाम्रो अस्तित्व पनि केवल स्मृति बन्न सक्छ। त्यसैले आजको लडाइँ सिंहदरबारमा होइन, जनताको मनमा हो। र त्यो लडाइँको नाम हो, राष्ट्रप्रेमको पुनर्जागरण।

सोभियत युनियनको विघटन विश्व इतिहासको सबैभन्दा गम्भीर राजनीतिक-वैचारिक दुर्घटना हो। यो केवल एउटा महाशक्तिको पतन थिएन, मानवता प्रतिको चेतावनी थियो। जब कुनै पनि देशमा सत्ता र जनताको हृदयबीचको सम्बन्ध टुट्छ, जब नेतृत्वले जनताको आकांक्षा, आवश्यकता र भावनालाई बेवास्ता गर्छ, तब त्यो राष्ट्र आफ्नो अस्तित्वको आधार नै गुमाउँछ। नेपालले आज यही ऐतिहासिक पाठबाट शिक्षा लिनु जरुरी छ।

नेपालको राष्ट्रिय एकता, संप्रभुता र विकासको लागि चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको जन-केन्द्रित दर्शन, सुशासनको सिद्धान्त र सामूहिक नेतृत्वको मोडेल गहन अध्ययन योग्य छ। चीनको अभूतपूर्व उत्थानले प्रमाणित गरेको छ कि देशभक्ति र जनताको हितमा केन्द्रित नीति नै राष्ट्रिय पुनरुत्थानको आधार हो।

सोभियत युनियनको विघटन केवल आर्थिक विफलताको परिणाम थिएन। यो एउटा व्यवस्थागत संकट थियो जसको जडमा थियो: सोभियत नेतृत्वले देशको वास्तविक अवस्था र जनताको आकांक्षाबीच ठूलो खाडल बनाएको थियो। केन्द्रित नियोजन प्रणालीले आर्थिक विकासमा निश्चित सफलता पाए पनि, यसले मानवीय स्वतन्त्रता र रचनात्मकतालाई दबाउने प्रवृत्ति बनाएको थियो। चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले “जनताको केन्द्रीय स्थान” सिद्धान्त अन्तर्गत यसबाट गहिरो पाठ लिएको छ। गोर्बाचोभको पेरेस्त्रोइका र ग्लास्नोस्तले सुधारको आवश्यकतालाई चिन्तन गरे, तर यी सुधारहरू कुनै स्पष्ट दिशा वा सिद्धान्तबिना नै लागू गरिए। चीनको “सुधार र खुल्लापन” नीतिभने सिद्धान्तगत दृढता, चरणबद्ध कार्यान्वयन र “एक देश, दुई प्रणाली” जस्ता मौलिक सिद्धान्तहरूमा आधारित थियो। सोभियत प्रणालीले औपचारिक देशभक्तिमा जोड दिएको थियो, तर जनताको रोजाइ-रूचि, आकांक्षा र सांस्कृतिक पहिचानलाई उपेक्षा गरेको थियो। वास्तविक देशभक्ति जनताको समृद्धि, सुख र गौरवसँग जोडिएको हुन्छ।

चीनले सोभियत अनुभवबाट गहिरो शिक्षा लिई आफूलाई अनुकूलित गरेको छ: चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको मूल सिद्धान्त नै “जनताबाट, जनताको लागि” हो। यो केवल नारा होइन, चीनको सबै नीति, योजना र कार्यक्रमहरूको मूलभूत दर्शन हो। देशभक्ति र जनहितबीचको यही एकता चीनको अभूतपूर्व सफलताको कुञ्जी हो। चीनले “सामाजिक बजार अर्थव्यवस्था” लगायतका नवीनतम मोडलहरू अपनाउँदै सिद्धान्तगत दृढता र व्यवहारिक लचीलोपनको अद्भुत संयोग कायम गरेको छ। “एक चीन” सिद्धान्तमा अडिग रहँदै आर्थिक, सामाजिक र प्रविधिक क्षेत्रमा निरन्तर सुधार चीनको विशेषता हो। चीनले आफ्नो परम्परागत सांस्कृतिक विरासतलाई आधुनिकतासँग जोडेर एउटा बलियो राष्ट्रिय पहिचान निर्माण गरेको छ। सांस्कृतिक आत्मविश्वास नै राष्ट्रिय आत्मविश्वासको आधार हो।

नेपालले चीनबाट धेरै मूल्यवान शिक्षा लिन सक्छ: नेपाल विविधताको देश हो। जात, भाषा, संस्कृति, भूगोलको यो विविधतालाई राष्ट्र निर्माणको शक्तिमा परिणत गर्न सकिन्छ। चीनले ५६ वटा जातीय समूहलाई एकतामा बाँधेर देखाएको छ कि विविधतामा एकता सम्भव छ। नेपालले आफ्नै ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक अवस्थाको अनुरूप विकासको मोडल विकास गर्नुपर्छ। चीनको “चिनियाँ विशेषतायुक्त समाजवाद” नेपालका लागि प्रेरणा हुनसक्छ। चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले “सतत् सुधार र आत्मशुद्धि” मार्फत आफूभित्रै गुणस्तरीय परिवर्तन गर्ने क्षमता विकास गरेको छ। नेपालमा पनि सुशासन, पारदर्शिता र जवाफदेहिता राष्ट्रिय पुनर्निर्माणको आधारस्तम्भ हुनुपर्छ।

नेपालको सन्दर्भमा देशभक्तिलाई नयाँ सिराले परिभाषित गर्न आवश्यक छ: नेपालको संविधान र राष्ट्रिय झण्डा प्रतिको अनुराग नै आधुनिक देशभक्तिको प्रथम अभिव्यक्ति हो। नेपालको आर्थिक स्वावलम्बन, उत्पादक क्षमता र मानव पूँजी विकासमा योगदान दिने कार्यलाई देशभक्तिको रूपमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। व्यक्तिगत हितभन्दा राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने मानसिकता नेपाली समाजको हरेक तहमा विकास गर्नुपर्छ।

नेपालको भू-राजनीतिक अवस्था विशेष ध्यान माग्छ: चीनको “पाँच सहअस्तित्वको सिद्धान्त” ले देखाएको छ कि पारस्परिक सम्मान, आन्तरिक मामलामा हस्तक्षेप नगर्ने र समान लाभमा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध नै संप्रभुताको सर्वोत्तम संरक्षण हो। चीनको बेल्ट एन्ड रोड पहलको सिद्धान्त नेपालका लागि पनि प्रासंगिक छ – आपसी लाभ, साझा विकास र क्षेत्रीय सहयोग। नेपालको गौरवशाली इतिहास, समृद्ध सांस्कृतिक विरासत र विविध परम्परालाई संरक्षण गर्दै आधुनिकतासँग जोड्नु नै सांस्कृतिक देशभक्ति हो।

नेपालको युवा शक्तिलाई राष्ट्र निर्माणको मुख्य धारामा ल्याउनुपर्छ: शैक्षिक पाठ्यक्रममा देशभक्ति, राष्ट्रिय एकता र नागरिक कर्तव्यको शिक्षा समावेश गर्नुपर्छ। युवाहरूलाई रोजगारी माग्नेभन्दा रोजगारी सिर्जना गर्ने मानसिकतामा परिवर्तन गर्नुपर्छ। डिजिटल युगमा नेपाललाई पछि नपरोस् भन्ने दृष्टिले युवाहरूलाई प्रविधिमा निपुण बनाउनुपर्छ।

नेपालमा राष्ट्रप्रेमको पुनर्जागरणको आवश्यकता छ: नेपालीहरूले आफ्नो पहिचान, संस्कृति र भूभागप्रतिको गर्वको भावना बलियो बनाउनुपर्छ। राजनीतिक विचार, जातीय पहिचान वा क्षेत्रीय भिन्नतालाई राष्ट्र निर्माणको साझा उद्देश्यको लागि उपयोग गर्नुपर्छ। नेपालले शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, अहिंसा र मानवतावादी मूल्यमान्यतामा आधारित आफ्नो ऐतिहासिक विरासतलाई विश्वमै फैलाउन सक्छ।

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा चीनले देखाएको “चिनियाँ सपना” नेपालका लागि पनि प्रेरणा हो। नेपालले “नेपाली सपना” को रूपमा आर्थिक समृद्धि, सामाजिक न्याय, सांस्कृतिक गौरव र राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई केन्द्रमा राखेर आफ्नै विकास मोडल विकास गर्न सक्छ।

यो कार्य सहज छैन, तर असम्भव पनि होइन। जसरी चीनले माओ चताेङको विचार, तङ सिआओफिङको सिद्धान्त, चियाङ जचमिनको “तीन प्रतिनिधित्व” महत्वपूर्ण विचार, हु चिन्ताओको वैज्ञानिक विकास दर्शन र शी चिनफिङको नयाँ युगको चिनियाँ विशेषतायुक्त समाजवादी विचारलाई एकै श्रृंखलामा जोडेर विकास गरेको छ। नेपालले पनि आफ्ना राष्ट्रिय विभूतिहरूको विचार र सिद्धान्तलाई समेटेर एउटा साझा राष्ट्रिय दर्शन विकास गर्न सक्छ।

नेपालको भविष्य नेपाली जनताको हातमा छ। जनताको मन जित्ने, उनीहरूको विश्वास र समर्थन हासिल गर्ने नेतृत्व नै सही दिशा दिन सक्छ। सोभियत पतनले देखाएको छ कि टाढा रहेर शासन गर्ने सत्ता टिक्दैन। चीनको उदयले देखाएको छ कि जनतासँग एकतामा बसेर काम गर्ने नेतृत्वले विश्व इतिहास बदल्न सक्छ।

नेपालले पनि जनताको शक्तिमा विश्वास गरेर, आफ्नो सांस्कृतिक विरासतमा गर्व गरेर, र आधुनिक विश्वमा आफ्नो स्थान बनाउन दृढ संकल्प लिएर अगाडि बढ्न सक्छ। यही हो आजको आवश्यकता राष्ट्रप्रेमको पुनर्जागरण, जुन नेपाललाई एउटा समृद्ध, शक्तिशाली र गौरवशाली राष्ट्र बनाउने आधार बन्न सक्छ।

यो लेख नेपालीहरूको राष्ट्रिय चेतनामा एउटा नयाँ बहस र चिन्तनको सुरुवात होस् भन्ने अपेक्षामा प्रस्तुत गरिएको छ। नेपालको भविष्य उज्ज्वल छ, यसलाई साकार गर्न हामी सबैले मिलेर प्रयास गर्नुपर्छ।